sfcdt

Categorie: literatuur

der zauberberg lezen (3)

Der Zauberberg, Thomas Mann (Fischer Taschenbuch Verlag, 184, » 331. – 360. Tausend «)

Was war das Leben? Man wußte es nicht. (290)

Was war das Leben? Niemand wußte es. (291)

Was war also das Leben? Es war Wärme, das Wärmeprodukt formerhaltender Bestandlosigkeit, ein Fieber der Materie, […]. (292)

Man antwortete : das Leben; eine besondere Widerstandskraft des lebenden Protoplasmas, – und tat, als bemerke man nicht, daß das eine mystische Erklärung war. (298)

[…] mit einem Worte die individualistische Demokratie. (306)

Aber denken dürfen wird man sich ja sein Teil, – Sire, geben sie Gedankenfreiheit. (312)

[…] aber bei aller Dummheit und Unbildung verhalf die Intuition ihrer Weiblichkeit ihr doch zu einiger Einsicht, wenn auch nur zu einer halben und ordinären. (337)

Er sagte nichts, vielleicht, weil ihm die Musik zu laut war. (353)

» Poète ! « sagte sie. » Bourgeois, humaniste et poète, – voilà l’Allemand au complet, comme il faut ! « (356)

» Pourquoi des paroles ? « sagte er. » Pourquoi parler ? Parler, discourir, c’est une chose bien républicaine, je le concède. « (356)

» […] car pour moi, parler français, c’est parler sans parler, en quelque manière, –  sans responsabilité, ou comme nous parlons en rêve. « (356)

» Dans l’éternité, on ne parle point. « (356)

» Tu ne comprends guère ce que c’est : être obsédé de l’indépendance. « (357)

» […] chercher la morale non dans la vertu […] dans le péché […]. « (359)

» Petit bourgeois ! « sagte sie. (361)

Und sie setzte ihm die Papiermütze auf. (362)

Nein, er war wohl ein Aufgegebener in den Augen dessen, der die Moral in der Vernunft und der Tugend suchte… (375)

» Latini, Carducci, Ratzi-Mausi-Falli, laß mich in Frieden ! « (376)

Aber die Hybris der Vernunft gegen die dunklen Gewalten ist höchste Menschlichkeit, […]. (377)

Wir werden sehen, […]. (380)

[…] viel Kurzsicht und Phantasielosigkeit im Spiel, jene Dummheit von Augenblickswesen, die nicht zu denken vermag, daß es noch wieder anders kommen kann, sowie vor allem Gier nach Abwechslung und zeitverschlingende Ungeduld […]. (383)

[…] und was wissen wir, […]. (388)

[…] Dr. Krokowski’s analytischer Grube […]. (389)

Mit dem Mut der Einfalt mischte er sich ins Gespräch und äußerte ins Leere blickend […]. (398)

Aber auch diese Dummheit ist ein Werkzeug der Fatalität. (403)

Ei, die bürgerliche Gesittung weiß nicht, was sie will! (406)

Das ist immer so. (408)

Es handelt sich um geistige Schönheit, nicht um die des Fleisches, die absolut dumm ist. (415)

Nicht Befreiung und Entfaltung des Ich sind das Geheimnis und das Gebot der Zeit. Was sie braucht, wonach sie verlangt, was sie sich schaffen wird, das ist – der Terror. (422)

[…] in einem Prinzip, das Askese und Herrschaft vereinigt. Das ist es, was ich die Notwendigkeit des Terrors nenne. (424)

Seine Form ist Logik, aber sein Wesen ist Verwirrung. (429)

Herr Naphta ist ein Mann von Kopf – das ist selten. (430)

Mann schützt eine recht unscheinbare Fassade vor und entfaltet dahinter seinen seidenen Priestergeschmack… (432)

Frau Stöhr vergoß Tränen, die leicht fleißenden, salzlosen Tränen der Ungebildeten, […]. (446)

[…] als die ungebildete Stöhr stellte sie jene Vereinigung von Krankheit und Dummheit dar, […]. (449)

Nun brülle du, Löwe! (490)

Es war das Urschweigen, das Hans Castorp belauschte, […]. (501)

Du bist zwar ein Windbeutel und Drehorgelmann, aber du meinst es gut, meinst es besser und bist mir lieber als der scharfe kleine Jesuit und Terrorist, der spanische Folter- und Prügelknecht mit seiner Blitzbrille, obgleich er fast immer recht hat, wenn ihr euch zankt … euch pädagogisch um meine arme Seele rauft, wie Gott und Teufel um den Menschen im Mittelalter … (503)

[…] und die Stille ringsumher war gewaltig nichtssagend. (504)

Es war das Nichts, […]. (509)

Aber so ging es, so stand es im Buche. (513)

der zauberberg lezen (2)

Der Zauberberg, Thomas Mann (Fischer Taschenbuch Verlag, 184, » 331. – 360. Tausend «)


[…] wenn man nun einmal aus akademischem Hause stamme und die Feinfühligkeit der höheren Klassen besitze, so sei es hart. (114)

Das habe ich sehr gern, wenn sie endlich mal ein bißchen andächtig sind. (116)

Ich halte ein wenig auf meine Freiheit oder doch auf jenen Rest von Freiheit und Menschenwürde, der unsereinem übrigbleibt. (119)

[…] weichen Fallkragen und seine Sandalen über den grauen Socken, was einen grundsätzlichen und idealistischen  Eindruck machte, […]. (134)

[…] dazu den Mönchssandalen über grauwollenen Socken, schien er selbst in seiner Person den Kampf zwischen Keuschheit und Leidenschaft zu versinnbildlichen […]. (135-136)

Und er ließ keinen Zweifel an seiner Überzeugung, daß alle ohne Ausnahme mühselig und beladen waren. (137)

[…] unser Held […] (138)

[…] verhülltes Halblicht, tiefe Dämmerung herrschte, wie Hans Castorp bemerkte, in Dr. Krokowski’s analytischem Kabinett. (142)

Im höchsten Grade bestechlich sind sie, […]. (146)

So ist der Mensch. (150)

Technik und Sittlichkeit! sagte er. (165)

Und er sprach vom > Worte <, vom Kultus des Wortes, der Eloquenz, die er den Triumph der Menschlichkeit nannte. (169)

[…] – er laute : Zivilisation ! (169)

Was ist der Mensch, wie leicht betrügt sich doch sein gewissen! (170)

Und nun ist auf so ganz andere Weise sein Körper in den Vordergrund getreten und hat sich selbständig und wichtig gemacht, nämlich durch Krankheit. (189)

Also die Luft hier bei uns, die ist gut gegen die Krankheit, […]. Aber sie ist auch gut für die Krankheit, […]. (193)

[…] eine ausdehnungslose Gegenwart, in welcher man dir ewig die Suppe bringt. (195)

Es war Abend, – nachdem es eben noch Morgen gewesen. (204)

Wissen Sie, Ingenieur, was das heißt : > Dem Leben verlorengehen? <. (211)

[…] – der gewöhnlichen Leute, wissen Sie, die herumgehen und lachen und Geld verdienen und sich den Bauch vollschlagen … (212)

– das Heilige war der antiken Religiosität ja sehr häufig eins mit dem Obszönen. Diese Menschen wußten den Tod zu ehren. (213)

[…], es war Madame Chauchat.
Es war Clawdia Chauchat, […] (224)

Erst müssen wir uns mal die Augen mit Finsternis waschen, um so was zu sehen, das ist doch klar. (230)

[…] : er sah in sein eigenes Grab. (232)

[…], wie man um das Leben betrogen ist, im ganzen und überhaupt. (234)

Krankheit und Verzweiflung, sagte Settembrini, sind auch oft nur Formen der Liederlichkeit. (235)

Gut gebrüllt, Löwe, […]. (236)

[…] der wachende Mensch ist besser als der träumenden, […] (255)

Aber man gewöhnt sich daran, daß man sich nicht gewöhnt. (255)

Ich rede als Laie, aber immerhin als ein langjähriger Laie. (256)

[…], so hatte offenbar die Anpassung sich endlich doch vollzogen. (267)

Frau Chauchat erschien da zehn Jahre älter, als sie war, wie das bei Dilettantenporträts, die charakteristisch sein wollen, zu gehen pflegt. (272)

[…], daß Frau Chauchats Dekolleté das bei weitem bemerkenswerteste Stück Malerei in diesen Zimmer war. (274)

Hans Castorp betrachtete die Ornamentik, ohne gleich klug daraus werden zu können. Als er klug daraus geworden war, errötete er unversehens. (277)

Aus Zufall. (278)

der zauberberg lezen (1)

Der Zauberberg, Thomas Mann (Fischer Taschenbuch Verlag, 184, » 331. – 360. Tausend «)

[…], wie es heute auch mit den Menschen und unter diesen nicht zum wenigsten mit den Geschichtenerzählern steht : sie ist viel älter als ihre Jahre, […] (5)

[…] daß nur des Gründliche wahrhaft unterhaltend sei. (6)

[…] das sind so Ideen von unten. […] Man ändert hier seine Begriffe. (11)

Und Hans Castorp nahm neugierig einen tiefen, probenden Atemzug von der fremden Luft. Sie war frisch – und nichts weiter. (13)

Als die jungen Leute sich niedergelassen hatten, wechselte sie den Platz, um ihnen die Rücken zuzuwenden. […] und seitdem nicht mehr in die Welt gelebt habe.‘ (17)

Sie vergeht überhaupt nicht, will ich dir sagen, es ist gar keine Zeit, und es ist auch kein Leben, – nein, das ist es nicht, […]. (18)

Mir ist nämlich ein ganz gesunder Mensch noch nicht vorgekommen. (21)

Aber mit seiner Chaussure, höre mal, da steht es scheußlich. Grauwollene Socken und dann diese Sandalen. (21)

Bequem und nicht ohne Würde trug er auf seinen Schultern die hohe Zivilisation, welche die herrschende Oberschicht der handeltreibenden Stadtdemokratie ihren Kindern vererbt. (35)

Der Mensch lebt nicht nur sein persönliches Leben als Einzelwesen, sondern, bewußt oder unbewußt, auch das seiner Epoche und Zeitgenossenschaft, […]. (36)

Man ließ sie starren und achtete nicht auf sie. (49)

Gott, sagte er, sie sind so frei … (56)

Sie sind gesund, Sie hospitieren hier nur, wie Odysseus im Schattenreich? Welche Kühnheit, hinab in die Tiefe zu steigen, wo Tote nichtig und sinnlos wohnen – (62)

Eine Stunde verging. Es war eine gewöhnliche Stunde, nicht lang, nicht kurz. (72)

Alles hat seine Grenzen. (94)

Hans Castorp spreche wahrhaftig in dem richtigen Tone von ihnen, nämlich in dem der Religiosität und der Unterwürfigkeit. (101)

Man denkt, ein dummer Mensch muß gesund und gewöhnlich sein, und Krankheit muß den Menschen fein und klug und besonders machen. So denkt man es sich in der Regel. (103)

Krankheit ist durchaus nicht vornehm, durchaus nicht ehrwürdig, – diese Auffassung ist selbst Krankheit oder sie führt dazu. (104)

Eine Seele ohne Körper ist so unmenschlich und entsetzlich wie ein Körper ohne Seele, und übrigens ist das erstere die seltene Ausnahme und das zweite die Regel. (106)

Er ist ein Oppositionsmann, […]. (108)

Über das Wesen der Langeweile sind vielfach irrige Vorstellungen verbreitet. Man glaubt im ganzen, daß Interessantheit und Neuheit des Gehaltes die Zeit > vertreibe <, das heißt : verkürze, während Monotonie und Leere ihren Gang beschwere und hemme. Das ist nicht unbedingt zutreffend. (110)

gereedschap

» Du gehst zu Frauen? Vergiß die Peitsche nicht! «
(Friedrich Nietzsche, Also sprach Zarathustra)

Diogenes schrijft aan zijn vader, Hikates, hoe hij bij een vriend van Sokrates in de leer gaat, een leraar in de levenskunst, die hem onderwijst in de wegen naar het geluk. Hij is een goede leerling, hij kiest de moeilijke weg en de filosoof rust Diogenes daarom uit met het weinige dat hij nodig heeft; een oude mantel, een knapzak, een beker en een bord, een stok:
‘Waarvoor dient die stok?, zei ik. [Diogenes]’
‘Voor de veiligheid’. [zei de leermeester]
‘Hoezo dat?’
‘Waarvoor de goden hem ook gebruikt hebben: tegen dichters!’

Diogenes, Brief 30, Aan Hikates, in Georg Luck, De wijsheid van de honden : teksten van de Griekse cynici, vertaling Gerard Jansen en Goverdien Hauth-Grubben (Bornmeer, 2011)

heureux qui, comme ulysse (97,5) – philippe beck

Muziek verzacht niet maar ontkent het bestaan van zeden.

Het boek XII (Xavier, Isidoor, Inge) van de Odyssee is een sprookjesboek, enerzijds de aantrekking, anderzijds de verschrikking. Odysseus verlaat Kirke, hij heeft voor het aardse en niet voor het goddelijke gekozen, Penelope boven Kirke, de godin, gesteld – Kirke is echter geen feeks, ze helpt hem bij het vertrek, al treurt ze, ze dreigt niet, en geeft hem raad hoe hij zijn terugtocht moet aanpakken. Het is Kirke die Odysseus zegt dat hij niet voor de lokroep van de Sirenen mag zwichten – de Sirenenzang, nog tot vandaag een begrip en een praktijk: de politiek (la promesse du bonheur), de economie (la promesse des choses), de hedendaagse cultuur (la promesse du lit), het verleidelijke met de dood als gevolg. Ze draagt hem niet op zichzelf vast te laten binden en de oren van de manschappen met was te vullen, ze suggereert slechts een mogelijkheid. In de vertaling van H.J. de Roy van Zuydewijn (boek XII, 49-52): ‘Maar als je zelf erop staat de zang der Sirenen te horen, moet je jezelf aan handen en voeten vast laten binden, / rechtop tegen de mast, met het touw daaraan stevig bevestigd, / om dan zo van de zang der Sirenen te kunnen genieten.’. Het woord als is hier belangrijk, natuurlijk kent Kirke haar pappenheimer, altijd tuk op avontuur, en het laatste woord van het citaat, ‘genieten’, evenzeer, want wat is er te genieten als je vastgebonden bent, je niets kan delen met een ander en machteloos bent te antwoorden?


Homeros beschrijft de Sirenen niet, al spreekt hij in vers 185 van νωιτέρην, ons beiden, is het toch niet duidelijk met hoeveel ze waren (het kan zijn dat twee Sirenen Odysseus aanspreken en de rest zich voorlopig gedeisd houdt). Toch hebben we een beeld van hen gemaakt en associeert men hen met vrouwen, half vrouw, half vogel, het verleidelijke van Eva, de belofte van de boom der wijsheid, de vrouw zelf verleid door een slangachtig wezen. Wat gebeurt er bij de Sirenen? Kirke waarschuwt Odysseus, Sirenen zijn godinnen die beheksen en zeelui onder hun tovermacht brengen (40) – maar laten we eerlijk zijn: dit is wat Kirke zélf is (godin) en gedaan heeft (de mannen van Odysseus in varkens veranderd en hemzelf in haar bed gelokt – daarom is Kirke nog geen slechte vrouw/godin, integendeel, Homeros beschrijft haar als een huishoudelijke vrouw, een liefje voor bij de haard). Merkwaardig genoeg laat Thomas Mann in Der Zauberberg, de kuur op Davos van Hans Castorp en de andere ‘patiënten’ door Settembrini, » der Humanist « als een verblijf bij Kirke beschrijven, wat als een verwijt geldt, waar we toch eerder een vergelijking met de Lotophagen zouden verwachten of het verleidelijke, dodende gezang van de Sirenen, terwijl Castorp op dat moment nog niet helemaal in de ban is van Clawdia Chauchat : » Ich dringe in Sie : Halten Sie auf sich ! Seien Sie stolz und verlieren Sie sich nicht an das Fremde ! Meiden Sie diesen Sumpf, dies Eiland der Kirke, auf dem ungestraft zu hausen Sie nicht Odysseus genug sind. Sie werden auf allen vieren gehen, Sie neigen sich schon auf Ihre vorderen Extremitäten, bald werden Sie zu grunzen beginnen, – hüten Sie sich ! « (Fischer Taschenbuch Verlag, 1984, p.262, K. 5, » Enzyklopädie «), Settembrini waarschuwt Castorp dat hij nog een varken zal worden, dat hij zich dus zal overgeven aan de laagste hartstochten – maar Odysseus is door Kirke niet in een varken getoverd, hij heeft haar toverdrank weerstaan.

De Sirenen huizen op een eiland, als Odysseus daar voorbij wil varen, wordt alles stil (168-170):

Plotseling kwam er een eind aan het waaien. De wind was gaan liggen ;
spiegelglad werd de zee. Een god bracht de golven tot stilstand.

De stilte, de stilstand, het niet-gebeuren is een sprookje, voor christenen hemel-gelijk: er gebeurt niets, de tijd bestaat niet meer, de natuurelementen zijn verstomd en stilgelegd: de omgeving van het eiland is dus al als het niet-leven, de dood, de hemel (de Sirenen als engelengezang). Pas dan, de roeiers roeien verder, begint Odysseus hun oren met was in te smeren en wordt hijzelf vastgebonden. Als het schip nadert, zingen de Sirenen hun ‘helder gezang’ (183), ze spreken Odysseus rechtstreeks aan en ze beloven hem ‘grotere kennis’ (188), ze zeggen natuurlijk nog niet welke kennis, al trekken ze reeds een deel van de sluier weg – de kennis over het wereldgebeuren. In de loop van de receptiegeschiedenis van de Odyssee is die feitelijke kennis (zelfs al zou die over de toekomst gaan) geëvolueerd naar een esoterische kennis en een al-weten (god-gelijk dus) – maar Odysseus had in de vorige episode al de hemelse, goddelijke liefde van Kirke afgewezen en gekozen voor de aardse, eindige liefde met Penelope – dat hij nu zou kiezen voor de ‘hemelse kennis’ is vanwege de Sirenen een naïeve gedachte. Odysseus/Homeros blijft dus consistent in zijn keuze voor de wereld, het hier en nu – ware het niet dat Odysseus (v. 192-194) zijn mannen opdracht gaf de touwen te verwijderen, want de Sirenen hadden een ‘heerlijk stemgeluid’, hijzelf ‘vervuld van verlangen hun [verdere] gezang te vernemen’. De mannen blijven roeien, men vaart het eiland voorbij, de touwen worden losgemaakt, het gevaar geweken, de hemel verlaten. Is Odysseus een andere mens kunnen/willen worden, geworden? Is de kennis van het aardse niet gewillig voor menselijke oren? Is er geen geloof gehecht aan de Sirenenzang, wetende dat dit bedrog is? Waarom laten zovelen zich dan bedotten? Is Odysseus van bovenmenselijke mate dat hij kan weerstaan aan de lokroep van het wereldse – zoals Jezus het hem later zal nadoen, als hij door de duivel uitgenodigd wordt de wereld te bezitten, zoals in Lukas 4:5-7: ‘Daarna voerde hij [Satan] Hem [Jezus] naar een hoger punt, en toonde Hem in een enkel ogenblik al de koninkrijken der wereld. En de duivel zeide Hem: Ik zal U al die macht en de heerlijkheid daarvan geven; want mij zijn ze geschonken, en ik geef ze, wien ik wil. Wanneer Gij mij aanbidt, zal dit alles het Uwe zijn.’

Maar behoort het gezang dan niet tot het domein van de Muzen? Boëthius is in de kerker opgesloten. De consolatio Philosophiae (circa 524) (De vertroosting van de Wijsbegeerte) begint met een klaagzang, daarna verschijnt hem een vrouw die Wijsbegeerte blijkt te zijn, (want) een strenge vrouw, ze vraagt Boëthius wat ‘die hoerige artiestes’ (vertaling, R.F.M. Brouwer, Ambo, 1990) bij hem doen, die ‘muzen van de dichtkunst’ want ‘Zij zijn het immers, die het rijke vruchten dragende gewas van de rede onder de distels van de hartstocht verstikken en de mensen aan hun geestesziekten gewennen in plaats van hen te verlossen.’ (dit is het verwijt van Settembrini in Der Zauberberg: men gewent zich aan de ziekte, men verheerlijkt die en ziet daarin de waarheid) – zoals Christus de geldwisselaars uit de tempel verjoeg, zo doet Philosophia dit hier: de rede moet gevolgd worden. Ze noemt die hoertjes ‘sirenen met jullie dodelijke charmes’ en wil hen laten vervangen door haar eigen Muzen. De Sirenen zijn daarmee de slechte muzen geworden, die staan tegenover de goede muzen van de Rede. De Sirenen zijn in de loop van de geschiedenis, beladen met godsdienst en misogynie, de ‘slechte vrouwen’ geworden – verleidelijke stemmen, mannen in het verderf storten.

(De Boëthius is ook vertaald geweest door Coornhert, hij spreekt van ‘batementelycke Hoerkens’ (batement is een toneelvertoning – tot voor kort, of nee, nu nog, werden actrices gelijkgesteld aan verleidelijke feeksen, dure minnaressen, zoals ook Harvey Weinstein weet) en de Sirenen zijn bij hem ‘Meerminnen’ (ik citeer de uitgave van A.A. Balkema, 1945), terwijl hij in zijn Odyssee-vertaling wel degelijk ook over Sirenen sprak en niet van meerminnen – hier zien we de overgang tussen de sirene als vogel-vrouw naar vis-vrouw, de Zeemeermin als een gelijkenis met Maria, Stella Maris, haar zoon, Ichthus, vis. In de Latijnse tekst van Boethius gaat het om ‘Sirenen’ (‘Sed abite potius, Sirenes usque in exitium dulces, meisque eum Musis curandum sanandumque relinquite.’, 1 (p) 11) – Coornhert begrijpt het woord ‘Sirene’ dus anders dan de Grieken (al, ter herhaling, beschrijft Homeros het uiterlijk van de Sirenen niet).

James Ensor heeft zijn vriendin Augusta Boogaerts als La Sirène (1930) geschilderd, maar weinig Sirene (à la voix ensorcelante),

en op een sarcastische manier (De roep van de Sirene, 1893) zichzelf als Odysseus die geen held is, de Sirene is ook hier een wezen van de zee, de Sirene heeft echter geen zoete stem, al horen we haar niet, en of ze aantrekkelijk is, is een kwade zaak om uit te maken. Paul Van Ostayen, ‘Schril gillen de sirenen.’ – de sirenen zijn ook bij hem de hoertjes van de kermis geworden. (De Westerse geschiedenis: van hemel naar hel.)


Philippe Beck, de Franse dichter en filosoof, die nog sneller dan Simon Vestdijk lijkt te schrijven, publiceerde in 2020 Traité des Sirènes, suivi de, Musiques du nom (Le bruit du temps). In 48 dignités (onderscheidingen, waarderingen), een nieuw ‘genre’, prozagedicht, essay, gedachte, filosofische glosse, zoekt hij naar de waardigheid van poëzie, denken, stilte en muziek met daarbij een onmiskenbaar politiek aspect – bij Beck is er veel woede om de teloorgang van kunst, cultuur, beschaving en humanisme. In een gecondenseerde vorm gaat hij na wat de Sirenen betekenen, niet dat hij de laatste waarheid wil neerschrijven, een typerende Franse manier van om-schrijven, om-cirkelen, een begrip isoleren en daarrond een netwerk liggen, waardoor vele waarheden getoond kunnen worden.

Als één van de weinige interpretatoren legt hij de banden tussen Odysseus en de bemanning bloot – voor hem zijn de roeiers niet een te verwaarlozen achtergrond maar een werkelijkheid: er is een leider en er zijn uitvoerders. Het is Odysseus die wil en mag horen wat de Sirenen beloven, het volk moet werken. En omgekeerd is er het verlangen van de Sirenen om gehoord te worden, zij willen hun kennis delen met de mensen – gemakzuchtig wordt nu vergeten dat de Sirenen niet verlangen te delen maar te doden, niet het gezang is hun leven, wel is het zingen een middel om te doden: mensen mogen niet weten wat goden weten. De Sirenen wachten tot slachtoffers voorbij varen – hun wachten is niet productief. Beck houdt zich niet aan de Homeros-versie maar behandelt, borduurt verder op wat de westerse geschiedenis zich verbeeld heeft. Hij steunt sterk op het werk La Sirène dans la pensée et dans l’art de l’Antiquité et du Moyen Age : du mythe païen au symbole chrétien van Jacqueline Leclercq-Marx (Académie royale de Belgique, 1997) – dit basiswerk is eigenlijk ‘interessanter’, want ruimer, dan het werk van Beck die zich veel meer op de aporie richt, de filosofie en de poëtica: het niet-spreken, de stilte, het zwijgen, de muziek die verleidt en stillegt. De harmonie van de Sirenen is een vals ideaal – de hedendaagse klassieke muziek is daarom de meest menselijke muziek want de harmonie afgewezen, de vervoering geweigerd; de jazz is dan weer de muziek der Lotophagen, verwant aan disco, het repetitieve als het slaapwiegen, de slaap als een ideaal; de rockmuziek het geluid van het consumptief kapitalisme, het oorverdovend lawaai als het uitzuigen van betekenissen. Het zwijgen van de hemel, de ontzetting van Blaise Pascal, is de stilte waarin Odysseus en zijn mannen zijn terecht gekomen – een ruimte en een tijd buiten de menselijke geschiedenis.

Er is een stamnos, een amfora, uit ongeveer 460 voor C., waar Odysseus is vastgebonden aan de mast, er zijn drie Sirenen te zien, links en rechts zittende op een wolk, in het midden een neerstortende sirene, dit beantwoordt aan de ‘mythologische wet’: wanneer een bovennatuurlijk wezen een nederlaag geleden heeft, is zijn kracht definitief verloren en kan enkel de dood nog volgen – dat verhaal vertelt Homeros echter niet. De Odysseus-figuur aan de mast, die de verleiding weerstaat, doet iconografisch denken aan Christus aan de geselpaal – de wereld weerstaan / de wereld ondergaan. Odysseus laat de verleidingen passeren, de belofte van het alweten, wat een groot verschil is, weten we tot vandaag, met Eva die de belofte niet kon weerstaan, de boom van goed en kwaad krijgt een echo in de scheepsmast van Odysseus, de geselpaal van Christus en uiteraard in het kruis van Christus, het hout van het kruis is gemaakt uit het hout van de boom uit het Aards Paradijs.

Het essay van Beck wordt gevolgd door Musiques du nom, als derde deel van een trilogie, (het eerste deel La berceuse et le clairon, zoals Beck in een voetnoot vermeldt (p. 26) waar hij ook verwijst naar het werk van Jacqueline Leclercq-Marx), dat hier niet behandeld wordt. Beck gaat in op de cultuurhistorische verschuivingen, echter zonder veel context te geven, hij concentreert zich op het uitwerken van een poëtica voor de 21ste eeuw (die niet zoveel verschilt van een andere tijdsspanne). Maar wat die nu precies is, tsja, dit is Philippe Beck hé, er worden veel sporen gelegd maar veel wordt niet uitgewerkt en een eindconclusie is er zeker niet. De structuur van de bundel (of het essay) maakt dit ook al duidelijk, de verschillende dignités zijn op zichzelf staande gehelen, ze zijn afgerond en vinden een bestemming in zichzelf – het is een superieure manier van denken niet te moeten verbinden, niet die ene, vaststaande waarheid als een blok de heuvel willen opduwen, de flinters ruimte geven.

Niet enkel een poëtica wil Philippe Beck ontwerpen, ook een ontologie en een epistemologie – hij is één van de weinige denkers die het poëtische niet wil afzonderen of ‘vonken’ wil laten geven, nee, er moet een algehele (echter geen radicale) ommekeer gebeuren: de eenzijdige, dorre blik van het Westen veranderen in een vruchtbare, veelvoudige. Zo schrijft hij in Dignité 2: « Le mât de la Raison doit écouter l’étrange vibration qui affecte les mots rendus à leur lointain ; le pavillon des sentiments ne peut accueillir l’étrange promesse plaintive sans suggérer un changement de cap. Ainsi s’élabore ou s’esquisse un nouveau contact avec le réel inquiet, pareil à celui des ébats qui veulent et ne veulent pas de la lumière et de la retombée, et qu’un chœur aigu figure et promet comme l’entrelacs des sons enveloppés dans le toucher à terre. ». Odysseus is de listige (die List der Vernunft van Hegel), de verpersoonlijking van de rede, die zich verzet, onverzettelijk vastgebonden aan zichzelf, tegen de verleidelijkheid van het niet-rationele: dat verzet moet de rede opgeven en zich overgeven aan het leven – beckiaans zou ik hoofdletters moeten gebruiken. De list bestaat erin zich te laten vastbinden om toch de vrijheid van het leven te vieren, om de dood van de verleiding te overstijgen – waarbij opvallend is dat de Sirenen het al-weten (de opperste rationaliteit) beloven en dat die belofte door Odysseus, de rede, niet gevolgd wordt. De mens wil geen god zijn. Het al-weten is slechts het al-weten van en in de dood – de stilte van het heelal.

De rede en het zingen staan apart: de eenzaamheid van het denken staat tegenover de massa van de Sirene (het zingen, het lawaai, het verleiden), stelt Beck, toch is er ook een dialogisch denken – een denken in eenzaamheid is een metafysisch denken, al is de alleenheid een noodzaak om zelfstandig te denken. De dichotomie zit hem toch vooral in de zin van het spreken (de taal) tegenover het betekenisloze van de muziek – er moet gesproken worden, de muziek behoort de nacht, de rede de dag. De Sirenen zijn gekluisterd aan hun eiland, na de doortocht van Odysseus storten ze zichzelf te pletter of veranderen ze in een rots (dit niet bij Homeros, er zijn verschillende tradities ontstaan uit deze episode) – de reis van Odysseus gaat echter verder. Beck wijst, met Homeros maar tegen sommige Homeros-interpreten in, voor het leven en tégen de belofte van de utopie van de Sirenen, maar net zoals Odysseus moet er wel geluisterd worden naar dat gezang, luisteren zonder meegesleurd te worden, zichzelf blijven zonder op te gaan in de ander – wat een contrast met de levenshouding in deze tijd waarin men wil beleven, zich overgeeft, zich onderwerpt aan binge(- x), zich verliest in het sociale.

Anderzijds is de lokroep van de Sirenen verboden voor de oren van de arbeiders/roeiers: zij die werken, hoeven niet de lokroep van de vrijheid te horen – wanneer het gezang naar een ander domein gelegd wordt, verandert de ethische dimensie. De eis wordt dan (de vrijheid moet niet alleen als begrip uitgebreid worden, meer en meer mensen moeten vrij zijn): ook zij die werken, mogen het luie zingen aanhoren en genieten. De Sirenen kunnen dus zowel in slaap wiegen als opwekken – het zoete van het consumeren / de opstand tegen het consumeren – toch is het de rede die bepaalt wat gebeurt: overstemt het zingen het denken, geeft de wereld zich over aan de onvrijheid. De Sirenen doen alles vergeten (familie, land, ‘opdracht’, zichzelf) en staan daarmee op hetzelfde niveau als Christus en alle andere rattenvangers (Lukas 14:33 : ‘Zo ook kan dus niemand van u mijn leerling zijn, die geen afstand doet van al wat hij bezit.’) – de zang der Sirenen is absoluut, is de lokroep van de terreur.

In Dignité 31 interpreteert Beck het roeien van de manschappen als een ‘bemeesteren van de meester’ – zij bepalen of het schip vooruit gaat of niet, terwijl het toch evident had moeten zijn dat zij de bijenwas uit hun eigen oren konden halen – dat deden ze niet, gehoorzaam als honden. Zij zien hun meester verzadigd afzien en horen zelf niet: als in een spiegel zien ze de mens die verleid wordt met het weten lijden, die spiegel is hen genoeg, een afschrikking evenzeer. Terwijl de meester lijdt en geniet, kunnen de manschappen zonder erg verder varen en leven – zij hebben niet de lokroep van het valse gehoord, zij zijn niet verleid en staan daarmee (vanuit een andere hoek gezien) boven hun meester.

Beck waarschuwt voor de verleidelijkheid van de muziek: het zich laten vervoeren door het betekenisloze. « Ulysse est une figure de la pensée traversante. La Sirène représente la résistance du pensable plus que l’achèvement de la pensée et le monde continue. » (Dignité 43)
.

groezel

Weer sta ik hoofdschuddend aan het graf van Christine D’haen op het Campo Santo in Gent. De dichter wilde een eenvoudig graf – maar een eenvoudig graf, is niet zo eenvoudig en vraagt veel van de overlevenden, tenzij men de eenvoud van de natuur aanvaardt en de mens vergeet. Een al te vuile steen, een al te groot gat, hoe moet dit gevuld worden als een graf niet onderhouden wordt? Denkt men echt dat er in de natuur enkel gecultiveerde rozen op een graf zullen groeien, dat het gras zichzelf snijdt, het onkruid bij de buren terechtkomt? Dat plastic potten zichzelf opvreten? Zie dat woekeren, niet dat onkruid geen leven is – zie die armzalige rozen vechten tegen de ruimte die niet ingenomen kan worden, het is de leegte. Had men iets meer betaald, dan had men een volle steen kunnen kopen, men had zelfs de kostprijs kunnen laten inbeitelen, of woorden als ‘Het is niets’, maar nee, er moest een voortuintje zijn, waarom geen mini-bank en mini-kabouters? En nee, zelf onderhouden wil men niet. En ja, er bestaan firma’s die grafzerken voor verre familieleden onderhouden, maar ja, dat kost geld en al die moeite. Ach, dit land kent geen (graf)cultuur en is al te benepen in hoofd en portemonnee.

Christine D’haen is in de Nederlandse literatuur van de 20ste eeuw het grote voorbeeld van de literatuurpoëzie: onder de laag van het eigen leven en denken, liggen de culturele lagen van de beschaving. Bovendien was ze de laatste vertegenwoordiger van een internetloze generatie. Haar bibliotheek, en niet te vergeten die van haar man, was daarom van uiterst groot belang – ook al zegt een bibliotheek niet alles, toont ze niet alle bronnen, voor iemand als D’haen was ze toch een spiegel en een bron. Die bibliotheek is nu verkwanseld, is niet meer als een geheel te reconstrueren. Een deel werd in de eigen familie gehouden, een deel naar Antwerpen gebracht, een deel verkocht. In dat laatste deel ook driftig geannoteerde boeken.

Van Lucebert’s boeken werd een inventaris gemaakt, weliswaar door Lisa Kuitert en dus beneden intellectueel niveau, zijn bibliotheek was snipsnap, niet te vergelijken met die van D’haen. Van Samuel Beckett’s bibliotheek werd een inventaris gemaakt, zelfs van Hem Day is er een catalogus in boekvorm verschenen. Een deel van Gordon Matta-Clark’s bibliotheek is als een deelproject in boekvorm verschenen. De bibliotheken van schilders, van Vincent van Gogh, van Rembrandt, van Rubens zijn gereconstrueerd. De grote uitgever Laurens van Krevelen en zijn vrouw Frieda de Jong hebben hun surrealisme-bibliotheek geschonken aan het Museum Boijmans Van Beuningen, een publicatie is in de maak. Veilinghuis Beijers heeft in 1972 The Library of the late P.N. van Eyck, inderdaad een verkoopstentoonstelling, wie enigszins iets afweet van cultuur weet hoe belangrijk veilingcatalogi zijn. Maar zelfs dat is er niet van de bibliotheek van Christine D’haen.

In Vlaanderen verkoopt men liever de bibliotheek van de ouders, geld is geld – ook onbegrijpelijk hoe de bibliotheken van Freddy de Vree en Hugo Claus niet beschreven zijn – er zijn in België ‘boekhistorische en -wetenschappelijke verenigingen’ en toch gebeurt er niets, al te bekommerd is men om zichzelf en de carrière. Dat boeken een tweede of een derde leven krijgen, is niet het probleem of dat een belangrijke bibliotheek niet als dusdanig bewaard wordt, wel dat de bibliotheek niet als een verzameling beschreven is. Steeds weer die minderwaardige cultuur van minderwaardige kabouters. Er is geen grafcultuur, er is geen boekcultuur.

Tombeau

Vanavond zoek ik weer de roos
Die haar bloem als een vlam laat laaien,
Terwijl ik rond het graf blijf draaien
Dat zij tot laatste rustplaats koos,

Ik die als schim niet langer bloos,
Maar bleek mijn lijkwade zie waaien,
Wanneer ik nagekrast door kraaien
Bij haar bedauwde bed verpoos.

Zij schatte mijn gezelschap hoog,
Hoe bitter ik haar ook bedroog.
De Dood brak haar meedogenloos.

Ik werd veroordeeld tot de straf
Om ’s nachts te schreien op dit graf
Onder de schaduw van haar roos.

Paul Claes, Animula : twaalf zielgedichten voor Christine D’haen, Druksel, 2011

heureux qui, comme ulysse (70,50) – jim nisbet

Om een of andere verkeerde reden heb ik Ulysses’ dog van Jim Nisbet in Franse vertaling, Le chien d’Ulysse (vertaald door Freddy Michalski, Rivages/Noir, 1993), gelezen, ook niet zo verkeerd echter omdat er al boeken van Nisbet eerst in het Frans verschenen zijn, en pas daarna in het Engels, Frankrijk nog altijd het land waar het niet allemaal glad moet zijn. Frankrijk, ook nog steeds het land van de detectives, die specifieke vorm pockets, in de Laagste Landen is dit genre verdwenen, geofferd op het altaar van de slechte smaak van de middenklasse – waar uitgeverijen zelfs het werk van Simenon als kleinburgerlijke rommel uitgeven – vormgeving is waarheid.

Nachoem M. Wijnberg beschrijft in ‘Hond’ (Langzaam en zacht, 1993) het einde van een hond dat gelijk is aan het einde van een mens: er de brui aan geven. Er is zelfmedelijden, maar die lijkt terecht te zijn, de dood een simpele daad, maar vooral is het van belang geen naam meer te horen, het einde van de taal, de dood, ook een bevrijding:

Een hond wil niet meer
omdat hij zich al een week niet goed voelt.

Hij zegt : ik geloof niet dat dit nog verandert
en ik kan er niet meer tegen ;
mijn keel wordt dichtgeknepen door zelfmedelijden.

Ik hoor mijn stem alleen nog door mijn kaakbeen naar mijn oor.
Ik loop met je mee naar buiten
en daarna hoop ik dat je mijn naam niet meer roept.

Wat is een detectiveverhaal anders dan een herhaling van andere detectiveverhalen? Jim Nisbet is een meester in de pastiche en de parodie, door alles te verhevigen of door gewoon over te nemen wordt de manier van vertellen een aangename grap – hoe hetzelfde toch anders kan zijn, hoe het cliché als vernuft kan ingezet worden, hoe de setting toch weer vernieuwend kan zijn – het detectiveverhaal als een effectieve bestrijder van authenticiteit en originaliteit en daarmee steeds weer origineel en eigen – tenminste bij een meester als Jim Nisbet.

Nee, dit is geen pulp. De pulp zit nu in de literatuur voor de middenklasse.

De roman begint met een angstaanjagende, gedetailleerde beschrijving van een tarantula, de gedetailleerdheid maakt alles maar al te zeer concreet, en doet beseffen wat de (uit)werking kan zijn. Van de tarantula gaat het naar de beschrijving van een menselijk lichaam, een kadaver. En als er een dode is, is er in een detectiveverhaal ook een detective. En is er geld te erven. En daar, zie, is er ook een vrouw. Natuurlijk. En nog vrouwen. De wirwar van mogelijkheden, van zaken die gedaan zouden kunnen worden, de verwardheid van het handelen en het niet-handelen, de veelheid van personages, de valse sporen, het spel met de vooroordelen en de intuïtie van de lezer: de detective is geschikt om het moderne leven te evoceren – de duisternis waarin we beland zijn en die we in stand houden.

Martin Windrow is het hoofdpersonage, op Jodie O’Ryan heeft hij een oogje, de dode is haar rijke, zeer rijke grootvader, die toch armoedig in een stulp leefde (jezelf nooit verraden). Is er een testament en wie wil het geld (de man is rijk geworden door de olie die op zijn grond gevonden werd) binnenrijven? De oude man, O’Ryan, « préférait lire les philosophes grecs et les poètes latins à la lueur de sa lampe à pétrole, et vivra sans « tous ces gadgets modernes et impis »  sa  Cadillac mise à part. » (p. 24-25). Nisbet wil bewijzen dat een detectiveschrijver geen onnozelaar is.

Detectives zijn geschreven om lezers op een dwaalspoor te brengen (Windrow heeft een kantoor aan de Troy Alley). Tom Waits-personages passeren de revue, er is een hoertje dat Verlaine citeert (niet altijd correct, bijv. p. 32: « malade de tout, hélas, sauf de toi », wat bij Verlaine « […] je suis las, / Et de la campagne infinie / Et de tout, fors de vous, hélas! » is, Mallarmé zal dit variëren naar « La chair est triste, hélas ! et j’ai lu tous les livres. »), ze kan bovendien Grieks lezen en kent haar klassieken, zo weet ze dat een Griekse zin van Diogenes(maar die is in de vertaling, of het origineel, verkeerd gezet, p. 164-165, en getranscribeerd), ‘de kunst van de slaaf is zijn meester te leiden’ betekent en dat deze zin de essentie en dus de oplossing van de moord(en) bevat, op dat moment weet de lezer het nog niet, een zoveelste raadsel of loshangende draad.

Doorgeslagen geldjagers. Er gebeuren ongevallen die krankjorum zijn, al te toevallig, maar toeval bestaat en bestaat niet, de lust van het beschrijven (als was de werkelijkheid een stripverhaal) gaat over in een hilarisch om de tuin leiden van de lezer – die zich overgeeft. Een Amerikaanse detective is zwartgallig, de wanhoop nabij, doet het goede en komt het slechte tegen, de verleidelijke, welgevormde vrouw, de koele detective (gespeeld), zwakke (gespeeld), wufte vrouwen, louche mannen: de weldaden der clichés. Spleen van Verlaine. En er is maatschappijkritiek: een kunsthandelaar die cocaïne verhandelt, de erfenis van de oude man wil binnenrijven, (zijn ex-vrouw rap gehuwd),  moderne kunst is een dekmantel van de misdaadorganisaties. Er zijn ook lesbiennes – onmisbaar als het over misdaad gaat, zowel in de literatuur als in de werkelijkheid.

Het einde van de roman is een verrassing, de schrijver heeft heel wat lijnen uitgeworpen die niets met de zaak te maken hebben. Er zijn vijf personen vermoord, Windrow is naar het huis, eerder een krot, van de oude Ryan gekomen en wordt daar onder schot gehouden door Jody Dweem, die ook enkele tarantula’s bij zich heeft.  Er was vroeger tussen hem en de oude man een homoseksuele band, de tweede is echter met een vrouw gehuwd, de eerste heeft hem dat niet vergeven, zijn mooie leven voorbij, de mannenzaak ontrouw geworden, bovenop de seksuele jaloezie, de ideologische. « Une femme ! », roept hij gecursiveerd uit (p. 204) – net alsof het gaat om Helena en de Trojaanse oorlog. Dweem is weggetrokken (weggestuurd), na 50 jaar (!) teruggekomen en heeft de oude vermoord, zijn verdiende lot gegeven, want hij had Dweem enige luxe ontzegd. En Dweem, als opperste ironie, legt Windrow uit wat gebeurd is: de oude is als Argos, de hond van Odysseus, gestorven – weg al het homo-heroïsme :
« – … Edward [de oude rijke man] a levé les yeux vers moi et, il a levé les yeux sur moi, et, il, il a calanché. Il est mort, et puis c’est tout – juste là, là, dans ce fauteuil ! Sans un mot ! […] – Tout comme Argos, marmonna Dweem, […]. » (p. 204-205). Dweem begint uit te leggen, want detectives weten natuurlijk nergens van, cultuurbarbaren, maar Jim Nisbet, de detectiveschriver wil natuurlijk wel tonen dat hij enige cultuur bezit, wat Argos was: « Vous ne savez même pas de quoi je parle, espèce de connard ignorant, persifla-t-il. Le chien d’Ulysse, Argos. Lorsqu’après vingt années d’absence, Odusseus [sic] est revenu chez lui, le chien lui a lancé un regard, un seul, il a reconnu son maître et après un gémissement, il est mort. » (id.) – Argos kan nu met het citaat van Diogenes verbonden worden : de meester, O’Ryan, (h)erkende in Dweem, in het uur van de waarheid, zijn meester – de slaaf heeft het leven van de meester genomen – er is niet gesproken, het gebeurde afgehandeld. De meester heeft de blik van een hond geworpen op de slaaf – en dit is dubbelzinnig te begrijpen: de hondse filosofie van Diogenes (ach, herinner je de begintijd van Peter Sloterdijk, zijn magistrale Kritik der zynischen Vernunft, toen hij nog geen vetgemeste metafysische universiteitsprofessor was) is een hooghartige, de cynische filosoof leeft als een hond omdat hij weet dat alle bezit en medailles slechts als blik zijn; tegelijkertijd blijft het hondse de slavenmentaliteit, de hond levend op straat, de straat het gemene, nu nog bestaande in de uitdrukking ‘de straat regeert’, al is de straathond ook het voorbeeld van een vrij, vagebonderend leven. En wat is de winst als de ander dood is?

Maar Dweem gaat honend verder, Windrow zal ook wel niet 1984 van George Orwell gelezen hebben (het is in een detective dat je beseft hoe nuttig literatuur kan zijn), en hij plaatst een kooi, als een masker, waarin zich een tarantula bevindt, op het gezicht van Windrow.

En dan? En dan?

opstanding zonder ing

O vierons O O vuurons

halmen klokken een psalm van licht
door de dorriker duinen

in het zand
de dochel van flossaam licht’
klokkende, O hoerenpaas,

O O eindeloos oergoede hoerenpaaszee.

Martijn Benders, De p van winterslaap, 2019

heureux qui, comme ulysse (70,25) – salim bachi

De plaats van handeling (en van vlucht) is Cyrtha, dat staat voor Algiers, de hoofdstad van Algerije, Salim Bachi, de schrijver van Le chien d’Ulysse (2001, bekroond met de Goncourt-prijs voor een debuut, ik gebruik de Folio-uitgave, n° 5616, 2013, het boek behoort tot een drieluik), beschrijft een jeugd onder de dictatuur – wie niet begrijpt waarom men vlucht uit een islamistisch land, wat de wreedheid van moslimmoeders betekent, kan hier onder argumenten bedolven worden.

Omdat hij in Frankrijk leeft en de Franse cultuur tot de zijne gemaakt heeft, kan hij vrijmoedig schrijven en hij doet dit ook – het land dat gekoloniseerd heeft, is het land van de vrijheid; het bevrijde land de dictatuur. Nietsontziende leegte, zich verliezen in oppervlakkigheden, het eigen leven weggooien : dat is wat een moreel hoogstaande jongere onder een dictatuur kan doen – vertier als verzet; wie werkt, stemt toe. Zijn roman springt alle kanten uit, maakt de verwarring en de wanorde van de politiek tastbaar – maar is ingenieus geconstrueerd. Die verwarring wordt ook geïllustreerd met de lotgevallen (de persoonlijke geschiedenis) van de Algerijnse intellectuelen : elk leven draagt zijn wonde mee, carrières zijn gebouwd op de levens van anderen. Bachi splitst zichzelf op in twee personages, de liederlijke ik, Hocine, en zijn vriend, Mourad, die ambities heeft om schrijver te worden, het lage en het hoge.

De hoofdfiguur leeft in de marge, studeert wel maar behoort niet tot de maatschappij: er is een maatschappelijke onvrede die zich vertaalt in losse seksuele zeden (daar alleen huist de vrijheid) maar tegelijkertijd nietszeggend is en geen oplossingen aandraagt – een hamster in een rad. De roman speelt zich af op het einde van de vorige eeuw, Bachi beschrijft, toen Europa, net zoals nu, de ogen gesloten hield en zichzelf van de domme, de opkomst van de integristen, hun sirenenzang: « Personne ne l’ignore, les idéaux des voyous, ces platoniciens intégristes, sont la beauté et la justice.’ (15) ». Er zijn twee manieren om zich tegen de dictatuur te verzetten, het integrisme of de Verlichting, probleem is dat het integrisme het authentieke, volkseigen is (of beter gezegd: opgelegd is), de Verlichting de cultuur van de onderdrukker want kolonialist geweest – de vuile oorlogen nooit vergeten. De ik-figuur verliest zich in onmaatschappelijk gedrag, het eind van het eerste hoofdstuk, het is 4 uur in de ochtend, de tuinpoort knarst, de oude moudjahid, zijn vader, komt thuis, de hond blaft, de huisdeur gaat open. Het einde van de roman zal dit begin hernemen.

Als Ulysses van James Joyce speelt alles zich af in een beperkte tijd (een nacht) en ruimte, de stad is een personage, van het heden worden vertellijnen naar het verleden gelegd, verklaringen, soms, soms ook verduisteringen – het leven. De zee is, als bij de Odyssee van Homeros, altijd aanwezig – de grens, de kustlijn, kustbewoners weten dat er een ander land is, « […], nous écoutons le chant des sirènes pendant que Béhémot lève ses armées et habille ses légions. » (p. 18). Er zijn subtiele verwijzingen naar Homeros: bijvoorbeeld, de stad van hun dromen, « Habillée pour un destin guerrier » (27), M. Charon  (33), de oude hond (36, e.a.), de droom van een afgezonderd, autonoom bestaan (50), de naam Niemand (Personne) die de tijd (le Temps) zichzelf geeft (164) en die een bedelaar blijkt te zijn, huilend roept hij aan het strand naar Ithaka, « Je cherche Ithaque ! hurla le fou. […] Ithaque ma patrie. Ithaque ma chanson, délirait le fou. » (166) – de geheime politie schiet hem dood, hem zogezegd begrijpend als « A l’attaque ! ». Ithaka als het Jeruzalem, het New York, het Hiva Oa. Er is een bijna woordelijke herhaling van de ontmoeting van Odysseus met zijn moeder in de Hades, maar nu tussen Hamid Kaïm en Samira, zijn dode vriendin: « Il éprouva l’envie sourde de la prendre dans ses bras pour l’étreindre. Son corps refusa. Elle appartenait encore au domaine des morts, […]. » (280), …

Bachi schetst een hypocriete wereld, waar er uiteraard liefde heerst, maar die moet verdoken gebeuren – er zijn ‘overspelige’ relaties, iedereen weet het, iedereen verzwijgt het, niemand kan vrij leven, de naasten zijn de vijanden : « commères inquisitrices qui nous empêchent de vivre. » (22). De ik, Hocine, leeft als een Algerijnse Houellebecq, een even harde anti-houding en een verlangen menswaardig te leven. Tegenover de boeken van zijn vriend, Mourad, stelt hij het leven – wat natuurlijk een onzinnige tweedeling/oppositie is – maar wel als een rechtvaardiging voor een levenswijze geldt. Vanaf 1991 worden de ongelovigen met een scheef oog bekeken, ook en zeker aan de universiteit – de moraliteit van de musulmaanse natie stelt Bachi gelijk aan « La misère et l’inculture. » (41). Vermits een dictatuur beschreven wordt, gaat het over verraad, de hoofdfiguur wordt uitgenodigd door een duister personage, Smard, om een mol in het universitair milieu te zijn (dit is het corrumperen van een maatschappij: dat verraad zet zich door tot op het microniveau: de moeders in het gezin, de tarantula’s – « Et maintenant tout le monde coupe les couilles à tout le monde en remerciant Allah pour ses bienfaits. » (54), is hij ‘in staat’ om koelbloedig te zijn, of is hij, als liederlijke schurk, slechts een schertsfiguur? Deze vraag maakt van hem een volwassen mens – de keus van Sartre.

Deze volwassenwording wordt geplaatst tegenover die van een vorige generatie, de zogezegd betere, vrijere, die nog afkerig stond en staat van de godsdienst, seculieren. Mourad, de dichter-vriend, is verliefd op Amel, de vrouw van Ali Khan, hun professor literatuur én een voorbeeld. Staat Mourad voor de hoofse liefde, Hocine voor de aardse. Beiden bezoeken Ali Khan (in feite Amel) en daar ontmoeten ze de grote, heroïsche journalist Hamid Kaïm. Langzaamaan begint het door te dringen dat de beide vrienden een geheim met zich torsen: tijdens hun studentenjaren van opstand waren ze met drieën, Samira behoorde tot hun groep – maar zij werd door de overheid vermoord, verdween in het duister van de macht, en de beide mannen hebben kunnen overleven dankzij een oom van Hamid Kaïm, « général d’une armée d’opérette ». Zij het slachtoffer – geslacht en geofferd. Kahn en Kaïm hebben dus de vrijheid kunnen vieren dankzij een oom-onderdrukker, in hoeverre is dit collaboratie, medewerking aan een misdadig regime, in hoeverre is die vrijheid vrij, zijn de woorden waar? Wat is de betekenis van ’vuile handen’?

De beide mannen, en Amel, worden niet sympathiek getekend: bobo’s – na elke revolutie, hoe miniem ook, zijn het altijd dezelfden die in de geldbuidel huizen. In het verhaal van die ene dag komen fragmenten voor uit dagboeken, gezet in een ander lettertype, en verhaalt wat vroeger is voorgevallen. Boven sommige van deze teksten staat « Hamid Kaïm (carnet) » – uittreksels uit een dagboek, maar boven sommige stukken staat dit niet – wat de onduidelijkheid van het labyrint, wat deze roman is, verhoogt. Februari 1971, het zusje van Ali Khan, Hayat, wordt naar het ziekenhuis gebracht, maar het is te laat, ze sterft daar onder de ogen van haar vader en haar broer. De dood van het meisje is voor Kaïm decisief (een maatschappij die een meisje laat sterven, wegens onachtzaamheid, wegens geen belang hechten aan individueel leven is een dode maatschappij), binnen het verhaal ook symbolisch. Hayat betekent in het Arabisch ‘leven’, daar en dan ‘verliest’ Khan zijn ‘Arabisch’ leven en wordt hij mens; tegelijkertijd sterft hij als mens, de normen vervagen en vanaf nu wil hij zich handhaven in een vuile wereld. Hij (en zijn generatie) heeft zijn ziel verloren, de opdracht wordt doorgegeven aan de volgende generatie (die van Hocine) – die faalt.

De beide bobo’s vluchten na de dood van Samira naar Europa, hun reis naar de cultuur is een reis in de eigenwaan. In Griekenland wordt een zwoele avond beschreven, de sterrenhemel, de constellaties Ganymedes, Cassiope en Orion genoemd (deze sterrenbeelden spelen de hele roman door een rol: het weten, het verre, de belofte). Ali Khan krijgt een opiumvisioen, « […] se dressa sur ses jambes, manquant de faire chavirer l’embarcation, et adressa un grand salut dans le vide. « C’était Ulysse, me souffla-t-il à l’oreille. Le grand Ulysse. » (p. 88) – Odysseus is hier de grote held die het leven bezingt en verovert, die zich niet gebonden weet en niet laat kluisteren in maatschappelijke boeien. Hamid Kaïm vertelt hoe hij als adolescent, tussen twee masturbatieseances in, Homeros las: « éternel voyage dont je pleurerais la perte » (93). Even later in die nacht verschijnt de dode vader van Kaïm, die hem voorspelt (en dus bevestigt) dat hij nog een rol te spelen heeft en dat hij moed zal tonen – het heroïsche van de Grieken overgegaan naar de Algerijnse strijd (een zoveelste illusie, de lotophagen-leugen en -gemakzucht). De vader neemt in zijn kielzog de gestorven dochter mee – Dante, Vergilius, Beatrice.

Op die reis, tijdens een nacht, komt uit de schaduw een volwassen man tevoorschijn en blijft staan in het licht van een lantaarn. Hij is als een homerische Griek gekleed:

– Viens, mon chien ! Viens, Argos !
Un chien surgit des ténèbres.
– Tout doux, mon beau. Tout doux.
L’homme caressait son chien avec un soin particulier. Et l’animal, reconnaissant, frottait son museau et son flanc large, noir, contre le mollet vigoureux de son maître.
L’homme :
– Vingt ans que je ne l’ai vu. Il doit être mort à présent. (p. 101-102)

De man vertelt verder : 10 jaar oorlog, tien jaar terugreis, de man, Odysseus-gelijk, vertelt zijn leven. Niet de triomf wordt in herinnering gebracht, als wel de droefenis, de verliezen, dat alles om een vrouw ! Odysseus wordt omwille van zijn list door de goden gestraft, met de list wilde hij de oorlog beëindigen (de list behoorde niet tot de krijgseer want gebeurde buiten het strijdveld) « Les dieux me bannirent pour le saccage et me condamnèrent à dix années d’errance sur les mers. Viens, Argos ! Viens ! Le chien rejoignit son maître et ils disparurent, engloutis par le temps. » (103). Penelope wordt niet vermeld. Samira is (immers) dood.

De reis naar Europa heeft de beide vrienden slechts doden opgeleverd, ze hebben schimmen ontmoet en gesproken, nauwelijks er iets van opgestoken – de reis is nutteloos gebleken en is zinloos zoals alle reizen – het leven moet thuis geleefd worden, ook al betekent dit het verlies, staat de thuiskomst gelijk aan de dood, die de islam geworden is, de dictatuur en de armoede. Ze keren terug, ze hebben gratie gekregen (maar wat betekent gratie krijgen van een militaire dictatuur ?). Bij thuiskomst nemen ze een taxi, de chauffeur zingt een oud volkslied, het thema van de Odyssee (p. 109) :

Il est facile d’aimer des cœurs sans tendresse
Je reviendrai, traversant mers et pays
et je te raconterai ce qu’il advint de moi …

De roman was van Hocine verschoven naar de levensloop van de twee bobo’s, Hocine en Mourad als hun toeschouwers én hun ‘zonen’ – die echter weten dat hoe je je ook gedraagt onder een dictatuur, je de dictatuur zelf bent, en de roman gaat dan verder met de confrontatie van Hocine. (Het volgend citaat is opgedragen aan M.K.): « La guerre est un miroir déformant, rétorque Mourad. Nous ressemblons à ce que nous combattons. » (p. 127). Het is aan de zuiveren dat men zich bevuilt.

Hocine gaat mee met commandant Smard, de geheime politie, de duistere streken van de politici, de handlanger van de hel, zíjn reis en hellegang, zonder dat zijn vriend Mourad het weet: een man moet alleen strijden en sterven, zijn streven is dat van Odysseus, het onbekende tegemoet gaan, een zoektocht naar het weten, als het leven al een labyrint is, dan is het leven onder een dictatuur dat dubbel: « J’ai le goût du voyage poussé à son extrême : la recherche de la nouveauté au risque d’y perdre son âme. ». Hocine wil zijn eigen geweten testen – zichzelf op de proef stellen (de morele dimensie van de Odyssee, door Fénelon in Les aventures de Télémaque didactisch uitgewerkt).

Daarbij valt op dat Smard als « mi-homme mi-cheval » (132) beschreven wordt – een centaur dus, ook Odysseus werd door Cheiron, de wijze centaur opgeleid – het paard verwijst naar de wildheid, de ongebreideldheid; de mens naar kennis en cultuur (waarin oorlog inbegrepen is), Cheiron is op zichzelf al een paradox, nog de wildheid (de natuur) bezittend, toch al in het bezit van kennis. Het gaat hier dus om een listige mens tegenover een paria. En dat is het kenmerkend gedrag van een dictatuur, die het leven uit de mensen zuigt, een leegte creëert om die daarna te vullen met, in dit geval, islamisme, maar in Europa is dat gebeurd en gebeurt het nog met nationalisme, identitarisme en fascisme. Dat is ook het gevoel dat Kaïm had bij zijn terugkeer: « Le retour d’Ulysse. Et tout au bout, la nuit, le néant. » (p. 159).

Met commandant Smard zitten we in de kern van de hel, de macht, waar het menselijke niet meer bestaat – en daarom fascineert, wat leeg is, wordt door legen geëerd. Ik spreek slechts van martelingen, leugens, diefstal, bedrog, het corrumperen van de anderen, managerskost. De ik, Hocine, komt als in een delirium terecht, Malcolm Lowry, Under the volcano. Hocine komt niet ongeschonden uit zijn confrontatie, hij benijdt nu Mourad, zijn betere ik, de dichter, maar omdat deze schuldeloos is, is hij ook de naïeveling: zijn teksten hebben geen relevantie meer, hij ziet enkel zichzelf (234). Wie thuisblijft, kent niet het leven, dat is voorbehouden aan de reiziger-Odysseus: de confrontatie met het kwaad maakt bewust. Maar Hocine geeft niet toe aan de sirenenzang van de terreur, hij neemt ook afscheid van Hamid Kaïm, zijn voorbeeld is geen voorbeeld. Er is een paradox, een stilstand: handelen en niet-handelen zijn beide onmogelijk. Zoals voor de gek, is Ithaka/Cyrtha een droombeeld, een vloek: « Traverser une mer pour finir dans les bras d’une monstruosité. Le fou raisonnait juste. Chercher cette cité, c’était retourner sur les lieux mêmes de sa folie, retrouver le nœud premier. » (p. 269). Dan wordt de vereenzelviging met Odysseus groter en groter: hij ziet zichzelf op een vlot, niet vechtend tegen de zee, maar dansend op het vlot. Maar anders dan bij Odysseus is er geen triomf, uiteindelijk. Als het leven een paradox is, is de dood de oplossing – zoals de ‘gek’ zich liet doden, zo zal het ook gebeuren met Hocine – de dood als de kennis.

Na de danteske helletocht, bezoekt Hocine Mourad die bij zijn ouders leeft – en de helletocht wordt verder gezet. Hier verneemt Hocine, dat Samira, de heldin-slachtoffer, niet gestorven is, maar huwde met commandant Smard – ze zocht stabiliteit, wilde geen avontuur, maar zekerheid. De wereld van Kaïm en Khan werd op een leugen gebouwd – hun leven daardoor waardeloos gemaakt – Samira heeft niet alleen voor zichzelf gezorgd, ze heeft de wereld vernietigd. Nu beseft Kaïm dat de reis waartoe hij zich veroordeeld heeft, onnodig geweest is, daarom is hij weer verdwenen. Maar nog meer (maar wat is waar?): de vrienden zijn nooit op reis geweest, ze zijn gevangen genomen en gemarteld door de militairen, hebben anderen en zichzelf verraden – een heldenleven (zelfs al was dat maar oppervlakkig) moest verzonnen worden om te kunnen blijven leven.

De roman, verwoestend en ontregelend, eindigt met een uittreksel uit een dagboek. Van wie? Van Kaïm? Van de schrijver? Wat gebeurt hier? Op het einde is er altijd een hond. 30 juni 1996 vermeldt het dagboekblad, het ouderlijk huis van Hocine. Hij komt thuis, gewond, het bloed stroomt. De oude hond huilt tegen de dood, er wordt geschoten. « Seul son vieux chien se souvenait de lui. Il rampa dans sa direction en gémissant. Sa truffe glissa doucement à travers les fils de fer. Une langue large et généreuse vint se frotter à ses cheveux. […] Lorsqu’il baissa les yeux, il vit que son vieux chien était blessé. Il gémissait. […] Les pattes de la bête se raidirent, son ventre gonfla et sa mâchoire claqua une dernière fois. Son sang l’avait recouvert, son sang noir de chien crevé. »

Van alle mensen is de hond de menselijkste.

het leven en de pijn – we zijn allemaal joden

Good Friday in the tunnels of the Métro

Jews of various religions meet
in the tunnels of the Métro, rosary beads
spilled from someone’s tender fingers.

Above them priests sleep after their Lenten supper,
above them the pyramids of synagogues and churches
stand like the rocks a glacier left behind.

I listened to the St. Matthew Passion,
which transforms pain into beauty.
I read Death Fugue by Celan
transforming pain into beauty.

In the tunnels of the Métro no transformation of pain,
it is there, it persists and is keen.

Adam Zagajewski, From tremor (1985), vertaald door Renata Gorczynski