hugo claus en claude roy (5)

door johan_velter

hugo claus en claude roy 5_dessin sans destin_omslag

Claude Roy werd geboren in 1915, Hugo Claus in 1929. 14 jaar verschil maakt soms een generatie uit. De Franse schrijver groeide op in een internationale cultuur, de Nederlandstalige in een geborneerde, in zichzelf gekeerde wereld. Beiden hebben het surrealisme ontmoet, zonder tot de beweging te behoren. Roy stond dichter bij de « nouveau roman », maar ook daarvan was hij geen vaandeldrager of volger. Hij ging een eigen weg, hij was politieker dan Claus, stond dichter bij figuren als Michel Leiris en André Malraux, intellectuelen die hun land verlieten om de wereld intellectueel binnen te halen. Zo ver is Claus nooit geraakt: alhoewel hij de draden van een wereldcultuur zag, heeft hij de doem van het binnenlandse nooit van zich af kunnen werpen. Beide schrijvers waren eenlingen, gingen hun eigen weg, hier wat pikkend, daar wat halend. En beiden veroverden de charme van het korte, kleine, achteloze gedicht.

In 1951 maakte Hugo Claus een boekje, Dessin sans destin : poème de discipline surréaliste en 9 (neuf) parties, 9 collages. In 2002 werden 425 exemplaren verzonden naar de abonnees van het tijdschrift Revolver, 235 gesigneerde en genummerde exemplaren werden door Antiquariaat de Slegte in Antwerpen uitgegeven, dit n.a.v. de tentoonstelling Hugo Claus ongezien. De collage is geen exclusief surrealistische onderneming, heeft een oorsprong in het kubisme van Georges Braque, is als aparte discipline door Dada ontwikkeld maar het is een verworvenheid van de surrealist Max Ernst, met goedkeuring van André Breton, de collage als een dragend element in een verhalende structuur te zetten. Het is, via een omweg, toch een overwinning van de anekdote, het verhaal.

De collages van Claus zijn opgebouwd uit details/figuren van oude prenten en worden in een nieuwe context en verhouding op een blad aangebracht. Opvallend is de geometrische achtergrond: rechte lijnen, al dan niet een oppervlakte suggererend, die een mathematische indruk geven, terwijl de figuren zelf een ‘surrealistische’ beweging suggereren – eenzelfde tegenstelling heeft Hugo Claus gehanteerd in De verzoeking (Pink Editions & Productions, 1980) waar de perspectieftekeningen van Jan Vredeman de Vries naast de delirerende werkelijkheid van de non staan. Zonder inhoudelijk te kunnen ingaan op Dessin sans destin, duidt dit alles ook op de zowel literaire als plastische intelligentie en creativiteit die Claus toepaste: ook in het tekenen is een i intellectualiserende fantasie aan het werk. Maar ook een esoterische: is dit enkel de vreugde van het combineren – zoals de titel aangeeft?

De omslag die een brief en een artikel uit een Engelse krant toont, weerspreekt dit. In het artikelfragment ontwaren we ‘the famous shirt of Nessus’, de tekst daaropvolgend spreekt over deze mythe en de tweede kolom is niet meer te volgen maar we lezen wel nog ‘poisoned’ als een betekenisvol woord. De handgeschreven brief is van een detective die aan het gerecht geld vraagt (‘No pay unless successful’) om de moordenaar van Ellen Donworth, alias Ellen Linnell, te vinden. De brief is 19 oktober 1891 gedateerd. Het gaat hier om een waargebeurd verhaal en de zaak moet redelijk beroemd geweest zijn (maar uiteraard niet ‘beleefd’ door Claus zelf: 1891!) want opgenomen in het overzichtswerk Murder by poison : a casebook of historic British murders door Nicola Sly (The History Press, 2009 maar uiteraard niet door Claus geraadpleegd: 2009!), via internet te lezen, helaas is, zoals steeds, een belangrijke passage (hier p. 146) ‘niet weergegeven’. Het gaat om een seriemoordenaar die een aantal jonge vrouwen vergiftigd heeft.

Zowel de echte moordzaak (de brief links), als het krantenartikel ernaast gaat over vergiftiging (de stervende Nessus gaf zijn kleed aan Deianira met de belofte dat Herakles haar eeuwig trouw zou blijven als deze dit stuk zou dragen. Als Herakles haar ontrouw was, stuurde ze hem het kledingstuk maar de wraak van Nessus (de wraak van Claus!) werd werkelijkheid: Herakles verbrandde zich aan het kleed). En toch is er geen duidelijke samenhang tussen collages en ‘onderwerp’. Men zou kunnen fantaseren, maar ik raad dit voorlopig af, alhoewel er elementen aanwezig zijn die een symbolische betekenis hebben, maar de non in bijvoorbeeld de 1ste collage speelt geen rol in het bovenstaande moordverhaal – wat zouden de mannen rond de tafel en het kind in het ei op de 2de prent kunnen voorstellen? De duif (is dit een duif?) in de voorlaatste collage kan verwijzen naar een verloren maagdelijkheid, de zwaan als de dichter, maar rond zijn hals draagt hij een ketting en is daardoor een bovennatuurlijke (surrealistische …) verschijning van een godheid. Er zijn echter ook metalen pinnen in de zwaan aangebracht en geplaatst op een soort sleeboot. Is de zwaan een solair symbool, Claus heeft bovenaan een zwarte zon (?) geplaatst, daardoor de melancholie binnengebracht. Binnen het hindoeïsme is de zwaan het embleem van Brahma dat het kosmische ei (waaruit Brahma voortkwam) legde – is dat het ei van de tweede tekening? Wordt dit alles niet een beetje te zwaar?

Enkele figuren zijn samengestelde: in de derde tekening een man in smoking met een hondenkop, in de 6de tekening een vrouw met een florale haartooi, een man of vrouw met een vogelkop in de 8ste. De hondman staat tegenover een vrouw in een oosters gewaad, dat is duidelijk (o ja?), maar wat doet die man daarboven, ja, uiteraard toont hij ‘horen, zien, zwijgen, geloven’, wat is de combinatiebetekenis? De laatste prent is dan weer explicieter, een tepel en een vulva. Een aantal tekeningen hebben een centrum dat door een ‘derde’ bekeken wordt – de kunstenaar als voyeur, het is gezien. Maar begrepen? Wat was de gedachtegang van de auteur?

Het is duidelijk dat Hugo Claus een verhaal gemaakt heeft in navolging van Max Ernst die in 1929 met zijn La femme 100 têtes een collage-roman gemaakt heeft. De 100 (cent – sans – s’entête – sang-tête) krijgt een echo bij Claus ‘sans’. Claus maakte 9 prenten, het boek van Ernst was verdeeld in 9 hoofdstukken.

In 1952 maakte Claude Roy, net zoals het Dessin sans destin van Claus het was, een privé-uitgave, La famille quatre cents coups : une histoire pour les enfants et pour leurs parents (s’ils sont sages) racontée et illustrée de collages par Claude Roy. Als boek werd ze in 1954 uitgegeven door Les Editions du Sagittaire (maar niet in het colofon opgenomen). Het is mij onduidelijk hoeveel exemplaren er gedrukt werden, mijn exemplaar draagt het nummer 2115 (!). Ook bij Roy krijgt het ‘100’ van Max Ernst een weerklank. Het colofon verwoordt de doelstelling van een boek als dit smaakvol: « pour l’amusement des petits, le contentement des grands, et autant que possible [dit in rood cursief gedrukt], la satisfaction de tous. ».

Dit is 1 van de mooiste en inventiefste boeken die ik ken. Gevat in een vaalgele jacquette met een mooie diepdruk, het omslag van het boek bevat 6 ovalen foto’s, de tekst is handgeschreven, een tweekleurige druk, een mooie en intelligente combinatie van woord en beeld. Het is een echt kinderboek, er wordt een meisje aangesproken, dat gebeurt zowel moraliserend als autoriteit ondermijnend, de gebeurtenissen zijn absurd en hilarisch, maar ook voor volwassenen bedoeld: hoe een kind op te voeden. Het is een amusant verhaal maar ook een kijkboek. De prenten bestaan uit twee delen. Bovenop het gewone papier is een zijdepapieren blad aangebracht, soms rood, soms wit. Dat blad bevat gewoonlijk een deel van de tekening en door de doorschijnendheid wordt de onderliggende tekening ‘gevuld’, het bladeren verwijdert dan weer een figuur. De surrealistische methode wordt niet ideologisch gebruikt maar wordt een licht spel van schijn en wezen, van tonen en verbergen, kijken en verrast worden. De prenten hebben een duidelijke betekenis, ze volgen de tekst, misinterpretatie is onmogelijk, raden en gissen niet nodig. Een boek als dit is de ware bibliofilie. Het colofon is niet gesigneerd, maar het exemplaar dat ik heb is door Claude Roy gesigneerd – hoe kan het ook anders: ingenieus.

hugo claus en claude roy 5_la famille quatre cents coups_tekening signatuur

Advertenties