hugo claus en claude roy (4) – wat tevens hugo claus, vertaler (13) is

door johan_velter

hugo claus en claude roy 4

Claude Roy was een kenner van de Chinese cultuur, hij heeft een aantal bloemlezingen uitgebracht met Chinese gedichten. In Dichterbij, wat eerst een reeks vertaalde gedichten in de tijdschriften Knack en Elsevier was en in 2009 door De Blazende Bel zoals steeds slordig uitgegeven is, zijn 2 Chinese klassieke dichters opgenomen. Su Tong-P’o met de gedichten ‘Begonia’ en ‘Geverfde bloem’, Zhang Heng met ‘Ik ben bang als iemand die zijn hand zal schroeien’ (ook nog: Tatsuji Miyoshi, een 20ste-eeuwse dichter.) We zouden dus kunnen veronderstellen dat Claus in die bloemlezingen zijn favorieten gevonden heeft.

Claude Roy publiceerde in 1967 Trésor de la poésie chinoise (Le Club français du livre), in 1992 Le voleur de poèmes : Chine (Mercure de France), een aantal gedichten komt in beide boeken voor. Dit laatste boek is opgedragen « à Pierre Rykmans et à Simon Leys », een wondermooie opdracht want het gaat om dezelfde mens, de grote China-kenner die door bijna iedereen verguisd geweest is omdat hij de praatjes van de Mao-adepten doorprikte. Hier eert Claude Roy zowel de mens als de schrijver (Simon Leys is het pseudoniem). Het zou wel nog mooier geweest zijn als hij Pierre Ryckmans geschreven had. De titel (Le voleur …) verwijst naar de toeëigening door Claude Roy: in hoeverre zijn dit Chinese of Franse gedichten? In hoeverre zijn de oude woorden en de betekenissen begrijpbaar? Waar en hoe komen beide culturen met elkaar in aanraking zodat een humaan moment ontstaat ? – humaan: een mens begrijpt een andere mens.

Zhang Heng wordt door Claus als volgt geïntroduceerd: ‘Chinees dichter en astronoom van de tweede eeuw. Een vrouw richt zich tot haar echtgenoot. De eerste en de laatste regel zijn duidelijk bedoeld om de geadresseerde te doen steigeren van wellust en trots. Doen zij dat bij een man van onze eeuw ook?’ Nee.
Het gedicht:

Ik ben bang als iemand die zijn hand zal schroeien.
ik zou voor jou een laken van zijde willen zijn,
op jou liggen, je beschermen tegen wind en ijzel.
Ik schud het hoofdkussen en ik reinig de mat,
ik strooi de geur rond van heftige wierook
en doe de deur dicht met een gouden grendel
en overal verspreid ik het licht van de lampen.
Ik kleed mij uit, met een zakdoek wrijf ik mijn poeder af
en op het hoofdkussen ontrol ik onze beeltenis,
ik volg de lering van een zeer eenvoudig meisje
om kunstig de duizend standen af te wisselen
zoals een gewone echtgenoot die zelden ziet.
(T’ien-Lao leerde die aan onze gele Keizer.)
Geen genot zal sterker zijn dan in deze felle nacht,
nooit zal de ouderdom dit kunnen vergeten.
Ik ben bang als iemand die zijn hand zal schroeien.

Het gedicht is een ‘onderwerping’ van een vrouw aan haar minnaar-man, een vrijwillige onderwerping want zij neemt het heft in handen, zij zal hem eren met de vele manieren die ze in een erotisch handboek geleerd heeft, zij zal zijn lichaam verzorgen, de kamer versieren, zij zal hem overdonderen, zij heeft de durf haar hand in het vuur te steken. Het is geen onderwerping, het is overgave (zoals ridders voor hun dame neerknielden). De vertaling van Claus mankeert poëtisch hier en daar, maar de kalme toon contrasteert mooi met de heftigheid van de gevoelens en de kracht van de wil.
Claude Roy heeft datzelfde gedicht vertaald, (de auteur is Tchang Heng geschreven) en toch is het helemaal anders. De eerste en de laatste regel van Claus zijn niet bij hem te vinden, en wat Claus als eerste regel vertaalt, is bij Claude Roy … de 11de regel. Ook de laatste regel van Roy’s vertaling is niet bij Claus te vinden. Maar we weten dat Claus in deze reeks nogal onorthodox te werk is gegaan, denk aan het samenvoegen van twee gedichten van Yves Bonnefoy tot 1 gedicht. Over Tchang Heng weet Claude Roy meer te vertellen dan wat Claus hier doet, « Grand savant et grand écrivain, Tchang occupait de hautes fonctions à la Cour des Han. Mathématicien, astronome, […].»

Omdat het ook bij Claude Roy een mooi gedicht is, een volledige versie:

La jeune épousée va rejoindre la couche du mari

Puisque j’ai eu, Seigneur, la joie de vous être donnée
je vivrai désormais dans l’appartement de vos femmes.
Amour me fait devoir d’être toute à vous
et cependant j’ai peur comme devant l’eau bouillante.
Je n’ai pas de talents, mais j’essaierai de faire mon mieux
afin de remplir pour vous tous mes devoirs d’épouse.
Je prendrai grand soin des provisions et des servantes
et je participerai avec respect au culte des ancêtres.
Ma pensée se languit d’être enfin dans votre couche
Je voudrais être la couverture de votre lit carré

(Met uitzondering van de laatste regel gaat het om ‘huishoudelijke’ taken, Claus’ reputatie bevestigend, weinig interessant – vanaf nu, gaat het over bedgenot:)

je veux être votre couverture de soie et votre édredon de plume
pour vous protéger de l’humide et du froid.
J’ai fait mettre un oreiller neuf et du linge frais
et j’ai mis dans les cassolettes de l’encens précieux.
Fermons à double tour le double verrou de la double porte,
allumons les lampes pour que la chambre brille doucement.
J’ôterai mes robes l’une après l’une. J’ôterai mon fard. J’ôterai ma poudre,
je roulerai la peinture qui est au chevet du lit.
A’ Su-nü la plus experte des femmes je demanderai de m’instruire
afin de savoir vous plaire dans toutes les positions du plaisir,
celles dont un mari ordinaire a rarement le privilège
et qu’enseigna T4ien-lao au Grand Empereur Jaune.
Nulle joie n’égalera celles de notre première nuit
Elles parfumeront toute notre vie, si vieux devenions-nous.

Regel na regel, woord na woord volgend zijn er wel degelijk nog verschillen.

Zoeken we dan Su Tung-P’o op. De introductie bij Claus begint met een zoveelste redactionele blunder van uitgeverij De Blinkende Belt: ‘Deze Chinees [sic] dichter en schilder, genaamd Su Shih, leidde een bewogen leven omdat hij in conflict kwam met de beroemde hervormer Wang An Shik. Hij werd verbannen, raakte in de gevangenis, kwam toen weer in de gunst van het hof, werd weer weggejaagd et cetera.
Zijn visie wordt bepaald door de systematische twijfel van het boeddhisme en het nihilisme van de Tao. [Zo’n zin doet vermoeden dat Claus een groot sinoloog en kenner van de Oosterse denkwijze is, ook het ‘beroemde’ uit de eerste alinea duidt hierop.]
De eerste versie van het gedicht volgt de standaardvertaling. De Amerikaanse dichter Rexroth vindt dat je het gedicht ook anders kunt begrijpen en stelt de tweede versie voor.
In poëzie bestaat geen gelijk.’
Maar welke standaardvertaling bedoelt Claus dan? Wie heeft die gemaakt en wie heeft die gecanoniseerd?
Hij neemt twee gedichten op, de eerste versie is ‘Begonias’ [sic] getiteld, de tweede ‘Geverfde bloem’. Ik geef beide versies in elkaar geschoven:

De Oostenwind blaast zacht. / In de zachte Oostenwind
De rijzende stralen vlotten / Vlotten rijzende manestralen
Op de dikke geurende mist. / Op mist gemengd met wierook.
De maan verschijnt, precies daar, / De maan beloert ons
In de hoek van het balkon. / Over de rand van het balkon.
Ik ben alleen bang dat in de nacht / Het meisje dat ik gehuurd heb
De bloemen in slaap zullen vallen. / Valt in slaap. Peinzend
Ik houd een vergulde kandelaar / Houd ik een vergulde kandelaar op
Bij hun scharlaken schoonheid. / En staar naar haar geverfde schoonheid.

Hugo Claus laat de naam Rexroth vallen. Kenneth Rexroth (1905-1982) was een linkse, politieke dichter die als dusdanig een inspirator voor de Beat Generation was. Hij vertaalde Franse en Chinese gedichten. In de bloemlezing One Hundred Poems from the Chinese (New Directions, 1971, p. 86) is dit gedicht opgenomen.

LXXIX
Begonias

The East wind blows gently.
The risings rags float
On the thick perfumed mist.
The moon appears, right there,
At the corner of the balcony.
I only fear in the depth of night
The flowers will fall asleep.
I hold up a gilded candle
To shine on their scarlet beauty.

Claus volgt in zijn eerste versie zeer letterlijk deze woorden van Rexroth. Waar komt die tweede versie dan vandaan? Achteraan zijn nota’s opgenomen. En daar lezen we op p. 143: ‘This is the standard interpretation of Su’s most famous short poem. Possibly it is popular because it could just as well mean:
Painted Flower

In the soft East Wind
Rising moonbeams float
On mingled mist and incense.
The moon spies on us
Over the edge of the balcony.
The girl I have hired
Falls asleep. Pensively
I hold up a gilded candle
And look long at her painted beauty.

Ook deze versie vertaalt Claus redelijk getrouw. En zou hij dan ook die inleiding … We zoeken (niet lang, niet ver), p. 141, ik neem niet alles over, alleen het belangrijke: ‘As one of Wang’s [Wang An Shih, zoals eerder door Rexroth vermeld] leading opponents […]. He first was moved out of the court to the governorship of Hangchow and then exiled altogether, once as far as Hainan. His life was a series of ups and downs – out to exile, back to court, back to exile again. […] He was also an excellent painter ; […]. Su Tung P’o’s vision is clouded with the all-dissolving systematic doubt of Buddhism and the nihilism of revived philosophical Taoism.’
Zo dus.
Nu we dit weten, zoeken we natuurlijk ook Zhang Heng op. maar die is niet in deze bloemlezing van Rexroth opgenomen, net zoals Claude Roy wel andere gedichten van Su Tung P’o vertaald heeft, maar niet het gedicht dat Hugo Claus opnam.
Een Engelse vertaling van het gedicht van Zhang Heng vonden we in Classical Chinese literature : an anthology of translations (Columbia University Press, 2000). John Frodsham is de vertaler en in de inleiding tot het gedicht staat over de Chinese dichter : ‘Besides being a poet, he was also a skilled astronomer and mathematician.’

By good luck I was granted a meeting with you,
And now have entered your women’s apartments.
Although I long for my first union with you,
I feel as though my hands touch boiling water.
Untalented, I shall struggle to do my best,
Your worthless consort knows her duties well.
United with you, I shall supervise your kitchen,
Perform the rites and help at the sacrifices.
I long to become a mat of sedge and arum,
To act as a covering for your square couch.
I want to be your coverlet and canopy,
To lie over you and protect you from wind and frost.
I have sprinkled and swept clean the pillow and mat,
My sandals are fragrant with exotic perfumes.
The double doors are locked with golden bars,
Above and below, ornamental lanterns burn.
I take off my clothes, wait on you with towel and powder,
Unroll the picture-scroll beside the pillow.
The Plain Girl will now be my instructress,
I shall learn ten thousand postures to adopt.
Very few men have ever seen these arts,
Which the Old Man of Heaven taught to the Yellow Emperor.
No joy will be like the joy of the first night.
We shall never forget it, however old we may grow.

Men ziet dat deze versie overeenstemt met die van Claude Roy, dat Claus dus, alla zeg het maar, geprutst heeft. Claus schreef ‘de gele Keizer’ natuurlijk ook foutief maar er is ook een verkeerde interpretatie. Hij schrijft ‘en op het hoofdkussen ontrol ik onze beeltenis’, dit is onjuist, de vrouw ontrolt een erotisch handboek waar de 10.000 houdingen beschreven en getoond worden. Als Claus de Engelse versie die ik hier citeer als bron gebruikt zou hebben (niet het boek want die verscheen in 2000, wel de vertaling die misschien eerder verschenen is, maar dat heb ik niet kunnen verifiëren, ik ben ook slechts een amateur), dan kon hij die ‘fout’ niet maken: in een voetnoot wordt duidelijk gemaakt dat het gaat om een handboek geschreven in een dialoog tussen ‘the Old Man of Heaven’ en ‘the Yellow Emperor’. Maar ook Claude Roy maakt dit duidelijk in een voetnoot, echter niet bij deze regel wel bij de derde laatste regel. Het belangrijkste is echter nu dat de versie van Claude Roy de juiste is, in de volledigheid en in de betekenis en dat Claus die bewerkt heeft. Zijn eerste en laatste regel ‘Ik ben bang als iemand die zijn hand zal schroeien’ kan een bewerking/transformatie zijn van de vierde regel: «et cependant j’ai peur comme devant l’eau bouillante.» – ‘I feel as though my hands touch boiling water.’ – de hand verschroeid door heet water.

Ook Robert van Gulik, de Nederlandse sinoloog, romanschrijver en intellectueel, heeft dit gedicht vertaald. Dat is gebeurd in zijn Sexual Life in Ancient China. A preliminary survey of Chinese sex and society from ca. 1500 B.C. till 1644 A.D. (Brill, 1961). Een volledige versie en bij hem wordt het handboek duidelijk vermeld, de passage handelt over het seksuele leren.

Is er een conclusie? De bron van Su Tung-P’o is zeker Kenneth Rexroth. De bron voor Zhang Heng kan Claude Roy geweest zijn, maar even goed een Engelse vertaling. Zeker is dat Hugo Claus hier vrijelijk met zijn bronmateriaal is omgegaan.

Advertenties