yeats vertalen (1)

door johan_velter

Bij Uitgeverij Vleugels is De spiraal verschenen, dertien gedichten van W.B. Yeats door Paul Claes vertaald. Alhoewel de letters pseudo-sierlijk in het papier verzinken en de omslag tegengesteld is aan het binnenwerk, doen we toch een poging de gedichten ernstig te lezen. Het vakmanschap van de dichter wordt niet altijd door de uitgever gevolgd (omgekeerd kan ook).

Yeats is in de literatuur een naam als een klok. Een modernist die toch in de 19de eeuw geworteld bleef, een niet altijd te vatten figuur wiens gedachtengoed ook wel gevaarlijke kanten uitging. Adriaan Roland Holst heeft een aantal gedichten van hem vertaald, er was toch vooral een geestverwantschap. De mythologie die ons nu zo vreemd is, de bezielde natuur, de hoge adem. De dorheid in het modernisme, Yeats en Eliot als broers. We nemen de versie uit William Butler Yeats : verzen in vertaling van A. Roland Holst (De Beuk, 1955)

Eijkelboom verzamelde zijn vertalingen van de Ier in Al keert het grote zingen niet terug, een uitgave van Wagner & Van Santen, telkens als je een boek van die vergane uitgeverij in handen neemt, overvalt je een nostalgie om zo veel verloren vakmanschap, zo veel liefde voor het boek en de poëzie, zo veel degelijkheid die niet in een oppervlakkige ambachtelijkheid verviel.

In de Spiegel van de Engelse poëzie uit de gehele wereld : deel twee :  dichters van de twintigste eeuw, samengesteld door Elizabeth Mollison en Henk Romijn Meijer (Meulenhoff, 1989) werden eveneens enkele gedichten van Yeats vertaald. Typisch voor deze vertalingen is dat het om ‘technische’ vertalingen gaat, waar niet zozeer gestreefd is naar poëtische volmaaktheid maar wel naar inhoudelijke gelijkheid.

En Menno van der Beek vertaalde de Ierse dichter voor het tijdschrift Liter (nr. 65).

We nemen vijf vertalingen van het gedicht ‘The second coming’ en leggen die naast elkaar. Het is geen wedstrijd, in de republiek der letteren is er geen beste of slechtste. We volgen regel per regel en weten dat het geheel het éénregelige overstijgt.

‘The second coming’,  de titel van het gedicht, heeft een profetische bijklank en is geassocieerd met hoop: ooit komt de rechtvaardigheid. Yeats heeft deze hoop in wanhoop en vertwijfeling gekeerd: de god verbergt zich in het beest.

De titel wordt door allen, buiten Roland Holst, vertaald als ‘De wederkomst’, Roland Holst vertaalde letterlijk ‘De tweede komst’.

1-2: Turning and turning in the widening gyre
The falcon cannot hear the falconer;

PC : Draaiend in de steeds wijdere spiraal
Hoort daar de valk de valkenier niet meer;

MvdB : Draaiend en draaiend, de cirkel wordt steeds groter,
dus hoort de valk de valkenier niet meer;

JE: Zwenkend en zwenkend in steeds wijder kring
kan de valk de valkenier niet horen;

SpvdEp: Almaar ronddraaiend in steeds wijdere cirkels
kan de valk de valkenier niet horen;

ARH: Omgaand en omgaand in de steeds wijder kringloop
hoort nu de valk niet meer de valkenier;

De valk vliegt de lucht in, daar is hij los van de valkenier. De vogel staat voor het edele van de mens, er was een tijd dat een valk veel hoger gewaardeerd werd dan goud en zilver. Een valk die een meester vergezelt, verheft zichzelf én de drager tot adeldom. Deze oude betekenis vervalt in dit gedicht: de valk staat hier voor het losbandige dat los komt van de meester, dus van het hoofd. De valk is een herkenbaar dier, op het einde van het gedicht wordt een ander dier ten tonele gebracht. Niet alleen herkenbaar maar ook een vogel die doelgericht kan vliegen, die de opdrachten secuur en getrouw uitvoert. De spiraal, een geliefd beeld bij Yeats, roept een oneindigheid op, de spiraal is het tegenovergestelde van een kolk, beide roepen eenzelfde angst op. Het ‘turning and turning’ van Yeats wordt hier verschillend vertaald, deze woorden zijn essentieel voor het gedicht. De tweede regel van Yeats kan als een droge constatering gelezen worden. De verschillende vertalingen van deze regels lezend, moet men constateren dat het Nederlands een rijke taal is.

3-6: Things fall apart; the centre cannot hold;
Mere anarchy is loosed upon the world,
The blood-dimmed tide is loosed, and everywhere
The ceremony of innocence is drowned;

PC: Alles valt uit elkaar ; de kern begeeft het;
Wanorde barst over de wereld los,
Een bloeddonkere stormvloed overspoelt
Alom de rituelen van de onschuld;

MvdB : alles gaat stuk; het midden houdt geen stand;
de wereld moet het doen met anarchie,
bloeddonker komt het tij op. Overal
verdrinkt de ceremonie van de onschuld;

JE: dingen vallen uiteen; het centrum houdt het niet
en louter anarchie is op de wereld losgelaten;
het bloed-vergifte tij is losgelaten, en overal
wordt de ceremonie van de onschuld verdronken;

SpvdEp: alles valt uiteen, het centrum houdt geen stand;
klinkklare anarchie is op de wereld losgelaten,
het door bloed verduisterde getij is ontketend, en overal
verdrinkt de ceremonie van de onschuld;

ARH: ’t valt ál uiteen; het midden houdt geen stand;
barre anarchie, het bloedverduisterd tij,
wordt op de wereld losgejaagd; alom
gaat onschuld’s plechtigheid in de golven onder;

‘Things fall apart’ is de kern van deze regels, daarna komt een verduidelijking, een uitbreiding van de gedachte. Yeats ziet hoe de structuur van de maatschappij gebroken is en hoe de duistere krachten het overnemen. Het ‘blood-dimmed tide’ alludeert op oorlog, verwoesting, moord. De ceremonie van onschuld wordt door Paul Claes begrepen als rituelen, door Roland Holst als plechtigheid. Het gaat hier om maatschappelijke omgangsvormen, om denkpatronen, grenzen en geplogenheden. Civilisatie: de burgerlijke normen (als men het louter Westers begrijpt) die verloren gaan door het geweld. Yeats verbindt die met onschuld – wij weten dat die burgerlijkheid ook gruwel in zich herbergt. Enerzijds is er een storm, anderzijds zijn er de vormen (patronen) – tegenover het redeloze geweld is het simpel omgaan met mensen inderdaad een onschuldige zaak.

Advertenties