pierre alechinsky en de woorden (1)

door johan_velter

alechinsky_le test du titre_1974_omslag

Dat blad met die lijst titels van Francis Ponge in L’ineffacé : brouillons, fragments, éclats (IMEC, 2016) van Jean-Christophe Bailly deed me denken aan Pierre Alechinsky, die voor Le test du titre : 6 planches et 61 titreurs d’élite 6 etsen maakte en 61 bevriende kunstenaars vroeg een titel bij elk van die prenten te bedenken, zelf betitelde hij ze ‘Sans titre’. De problematiek van de titelgeving is een gekende: soms maakt men zich interessant, soms beschrijft men alleen maar wat te zien is, soms bedenkt men zich een metafoor of een allegorie, maar soms verdiept het werk zich ook en komen woord en beeld niet bij elkaar, maar verrijken ze elkaar, zoals een verstandige interpretatie een rijk werk nog rijker kan maken. Voor Pierre Alechinsky is deze problematiek een deel van het spel, evident voor iemand waarbij woord en beeld zo dicht bij elkaar staan, iemand die het woord nodig heeft om zijn werk te maken en voort te drijven, dit is geen mankement maar een streven naar volledigheid, een meer betrachten. Zo maakte hij in 1965 het boek Titres et pains perdus : notes sur les difficultés de transmission, les oublis, les manques, les disparitions, les pertes de sens et les persistances inutiles (Denoël, 1965), waar het weliswaar zijdelings over de betiteling gaat maar als problematiek aanwezig is. In 1983 stelde hij het boek Le bureau du titre samen, en zo kunnen we doorgaan. En het is in die titels dat hij het surrealisme nog eens te meer benadert – zonder zelf surrealist te zijn, is de geest bij hem toch nog werkzaam gebleven. De schilder houdt een voorraad titels achter de hand en gebruikt die wanneer het schilderij zich toont. Zijn  titels zijn dikwijls poëtisch, ze nemen een beeldelement op en gaan ermee aan de haal, er is beweging, er is lucht, er is verschuiving. De titels zijn dus geen beschrijving maar een verruiming, een kader waarbinnen het gedacht moet worden.

Het boek Le test du titre. In 1966 verscheen bij Georges Visat een portfolio met 6 etsen van Alechinsky. De oplage bestond uit 54 exemplaren, een luxe-editie van 6. Er werden foto’s van de prenten gemaakt, naar vrienden gestuurd met de vraag een titel te bedenken. In 1967 verscheen bij Eric Losfeld het resultaat ervan. Een oplage van 1000 exemplaren waarvan 61 met een bijkomende ets. In 1974 verscheen een tweede editie bij Yves Rivière, 1000 ‘gewone’ exemplaren + 75 met een ets + 25 « épreuves d’artiste » + 15 « épreuves de chapelle ». In het colofon, dat merkwaardig genoeg een ‘sticker’ is op een veel groter blad, staat: « Le test du titre, ici dans la présentation de son deuxième et dernier mille, […] ». Deze gegevens zijn ook te vinden in Pierre Alechinsky : the complete books : a reasonable catalogue (Ceuleers & Van de Velde booksellers, 2002), nummers 168, 169 en 174, merkwaardig genoeg een catalogus in het Engels, zonder indexen.

Het gekleefde colofon intrigeert me, in de beredeneerde catalogus wordt daar echter niets over gezegd. Dan valt ook op dat op de titelpagina een etiket gekleefd is en dat het bovendien de eigenaardigheid heeft dat op de ommezijde van het titelblad de tekst begint. Een tekst begint normaal op de rechterzijde, niet op de linkerpagina. Het exemplaar dat ik bezit lijkt bovendien niet helemaal volledig te zijn, vόόr de titelpagina is er geen Franse titel opgenomen en ook achteraan lijkt het laatste blad verdwenen te zijn. Misschien kan een toevallige lezer zijn exemplaar bekijken en iets laten weten? Zo blijkt maar weer eens dat het beschrijven van een boek, niet kan gebeuren op een alleenstaand exemplaar.

alechinsky_le test du titre_1974_omslag_etiket

Bekijken we het blad van de titelpagina boven een lamp dan zien we duidelijk twee rode banden en er staat ook nog tekst die moeilijk te ontcijferen is. Een spiegel! En daar lezen we inderdaad: Eric Losfeld. Ook op de omslag zelf is een etiket aangebracht en wanneer we dit aandachtig bekijken, dan zien we inderdaad de titel licht dubbel (exact op elkaar kleven is moeilijk, men heeft ook een andere typografie gehanteerd en gebeurde handmatig): ook hier heeft Rivière Eric Losfeld verdonkeremaand.

Rivière (en daarmee bevestigt hij zijn reputatie voor mij) heeft dus de restoplage van Losfeld opgekocht en etiketten gekleefd, gedaan alsof hij een tweede druk gemaakt heeft. Het is dus de vraag of de eerste editie verkocht geraakt is, of dat Losfeld veel meer dan 1000 exemplaren heeft laten drukken, maar zo is de tweede druk ook de eerste druk.

alechinsky_le test du titre_2016_omslag

En al liet Yves Rivière weten dat het boek Le test du titre niet meer herdrukt zou worden, dan is ook dat achterhaald. De prenten en de titels werden als bijlage opgenomen bij het boek (en de tentoonstelling) Alechinsky : marginalia : plume et pinceau = quill and brush (Silvana, 2016). Het is een totaal andere uitgave geworden, veel kleiner, zonder inleidende tekst van Alechinsky zelf, de titels werden nu gegroepeerd per ‘titelgever’ en niet meer per ets, de etsen zelf zijn gekleurd en de eerste ets bevat in het lege vak dat bij Rivière te zien is, wel een tekening. Zou het dus kunnen dat de tweede druk, dus die van Rivière, slechts 1 drukgang (de zwarte) gekend heeft en dat de Losfeld-editie twee drukgangen kende (zwart en rood)? Immers, onder het etiket van Rivière zijn duidelijk rode banden te zien, er is voor dit boek dus ook rood gebruikt. Indien dit zo is, dan zijn de colofongegevens meer dan misleidend.

alechinsky_le test du titre_1974-2016_ets 1

Advertenties