de kleur, een echo: bernard villers (1)

door johan_velter

bernard villers_dvd_liove.org

Bernard Villers is een film van Lionel Orient Dutrieux (Liove Films, 2016). Een kunstenaarsfilm is moeilijk, wat te doen? De biografie? De geschiedenis van de kunstenaar, zijn land, zijn omgeving? Of enkel de werken laten spreken? Of de werkwijze van de kunstenaar begeleiden en hem een aantal woorden laten uitspreken. Voor deze laatste optie is hier gekozen – en wat een geluk. Een dvd die rust geeft, die geen opgeklopte gevoelens of gedachten wil oproepen, een beeld dat de kunstenaar volgt en niet in zijn plaats treedt. Bernard Villers leeft en werkt in Brussel, toch ervaren we niets van de hectische, Belgische agressie. We kijken naar de nog steeds jongensachtige Villers, die ondertussen toch al 78 jaar is, horen hem op een aangenaam-kalme manier zijn werk uitleggen, er worden geen grote woorden gebruikt. Het hoeft niet, het gaat om kunst.

Van deze dvd is een editie op 100 exemplaren beschikbaar, bij de dvd is een gesigneerde seriegrafie toegevoegd.

Alhoewel Bernard Villers essentieel een schilder is, is hij ook gekend als maker van ‘livres d’artistes’, kunstenaarsboeken. Dit woord wordt veel misbruikt, net alsof men de praktijk van mindere goden naar boven wil halen. Toch is er in de boekwereld overeenstemming over het begrip, al zijn er vele definities mogelijk. Livres d’artistes, artists’ books, kunstenaarsboeken moeten door een kunstenaar zelf gemaakt zijn: het concept en de uitvoering liggen in zijn handen. Wie geen kunstenaar is, kan ook geen kunstenaarsboeken maken.

De Koopman-collectie van de Koninklijke Bibliotheek Nederland bevat veel livres de peintres, die soms als kunstenaarsboek omschreven kunnen worden, maar wat toch steeds verkeerd is. De livres illustrés, waar auteur, uitgever en kunstenaar, samenwerken is ook een mogelijkheid. Maar wat er vandaag de dag aan toegevoegd wordt, heeft niets meer te maken met kunst – of als het wel ernstig is, lijkt het van de samenstellers een fout te zijn, een miskoop. Wat men vandaag aankoopt, zijn vooral boek’kunstenaars’, mensen die geen eigen kunst maken maar ‘omgaan’ met het boek, frutsels aan het boek toevoegen om er iets artistiekerigs van te maken, hobbyisten met een slechte smaak. Toch worden nu en dan toch boeken aangeschaft die bibliofiele waarde hebben, maar het zijn  géén kunstenaarsboeken, wat Paul van Capelleveen, de samensteller van  Artists & Others : the imaginative French book 2000-2015 from the Koopman Collection (Vantilt, 2016) ook moge beweren. Kunstenaarsboeken worden bovendien niet alleen met kunst geassocieerd maar ook met hedendaagse kunst – het moet ernstiger zijn dan een opgeschoten kreet. Zijn boek introduceert bovendien ook een terminologie (the imaginative French book) dat nietszeggend is en alleen maar voor privé-gebruik (privé-rechtvaardiging, privé-rationalisering) dient. En toch is Bernard Villers ook in dit boek opgenomen, als Belg, wat betekent ‘French book’ dan nog? Hetzelfde geldt voor de uitgeverij Bartleby & Co van Thorsten Baensch, een Duitser van geboorte die in Brussel woont. Natuurlijk is nationaliteit in de boekenwereld onbelangrijk, maar wat is dan de zin van een geografisch onderscheid? Dit is namelijk de grote fout van die hele na-collectie. Koopman had het geluk om in een bloeiperiode te leven en boeken aangeleverd te krijgen die door grote kunstenaars gemaakt werden, die Franse boeken waren toen belangrijker dan de Duitse en/of Engelse omdat die kunstenaars ook zo veel belangrijker waren én omdat er een Franse boektraditie bestond. Maar wat Van Capelleveen nu aankoopt, is bijlange na niet meer belangrijk. En daarom is wat nu gebeurt een naar beneden halen van het pionierswerk van Koopman, zelfs een constante belediging.

bernard villers_dvd_seriegrafie

Toch is ook Bernard Villers in die collectie en dat boek aanwezig en toch is dat ten onrechte: Villers is veel beter dan wat het gros van die opgenomen uitgevers aan niveau maar haalt. Bernard Villers werkt in de traditie van de fundamentele schilderkunst en de Franse groep Supports/Surfaces maar het lijkt er op dat hij dit  op een veel minder ideologische wijze doet dan de anderen. Er is een soepelheid aanwezig, een fascinatie voor de kleur, eigenlijk is het begrip joie de vivre het best geschikt. Het werk van Villers is geworteld in de cultuur, hij maakt referenties naar schrijvers als Mallarmé, Flaubert, naar filosofen als Mach en Barthes. Het boek is een ‘toevallige’ drager voor zijn ideeën omtrent kunst geworden, niet dat hij deze toevalligheid betreurt. Zoals anderen de dagelijkse voorwerpen (Daniel Buren), de muur en het canvas van het schilderij in het werk zelf tonen, zo is het werk van Villers ook bepaald door de werking van het kunstwerk.

Hij speelt in zijn boeken (en in zijn kunstwerken) met richtingen en dus met de plooi. Maar als Simon Hantaï zijn doeken plooide, dan kwam er een wirwar, een chaos van kleuren tevoorschijn, hoe monochroom die kleur ook aangebracht was. Bij Bernard Villers wordt de plooi bewuster, geordend en rationeel aangebracht. Hier wordt de kleur tot een scherpe lijn teruggebracht: de kleur krijgt geen kans om te zwemmen, om zichzelf uit te doven, binnen de omlijnde ruimte is de kleur even aanwezig. Zoals Claude Rutault en anderen met het chassis van het doek, de achterkant van het werk aan het werk gingen, zo toont Bernard Villers ook de ommezijde van de kleur, wat door de achterkant schemert – wat is recto, wat is verso?

Het plooien is een maakproces en in een minimalistische visie is een geplooid blad al een boek, met dit gegeven heeft Villers veel boekjes gemaakt, het merendeel op klein formaat. Het zijn reflecties over de vormgeving van het boek, het functioneren. Vorm en inhoud komen samen te liggen (vorm volgt niet altijd de inhoud), de kleur is het boek, het boek de kleur. Niet alleen de kleur wordt letterlijk langs twee kanten bekeken, ook de woorden kunnen (soms) van links naar rechts en omgekeerd gelezen worden en soms wordt door het plooien een nieuw woord, het tegendeel/het paar gevormd (Visibilité-Lisibilité). Maar naast het problematiseren van de drager, is er bij hem ook steeds een bewaken van de schoonheid, het evenwicht, de rust. Telkens weer word je verrast door de intelligentie en de fijngevoeligheid van Bernard Villers. Er komt een lichtheid in het leven, een betere wereld wordt plots zichtbaar.

Beeld: liove.org en seriegrafie bij de dvd

Advertenties