sporen van het heidense (5)

door johan_velter

apollo-vilt-marsyas_jusepe-de-ribera_detail-omgekeerd

Wij, nu, vinden het een bijna wansmakelijke grap wat Gerard David op zijn tweeluik Het oordeel van Cambyses (1498) uithaalt. Op het linkerpaneel wordt de rechter door de machthebber beschuldigd en krabt de hond (zijn hond?) zich de luizen van de huid. Op het rechterpaneel wordt zijn (?) meester gevild en loopt hij, zich krabbend, rond met een geschoren vel. Zo de meester, zo de hond.

Op het linkerpaneel is echter nog een hond te zien, die op het rechterpaneel verdwenen is. De hond, een windhond/een hazewind, ligt er statig bij, heeft een rijkelijke halsband aan. De houding van zijn lijf en zijn voorpoten lijkt oosters geïnspireerd te zijn. De ‘oorsprong’ van de hazewind is inderdaad Egyptisch en de hond staat symbool voor het majesteitelijke, de trouw, natuurlijk ook de snelheid. Het zijn jachthonden. Deze hond heeft een band met het gebeuren: de koning oordeelt snel en naar zijn waardigheid. In het rechterpaneel is de hond niet meer aanwezig omdat het recht gesproken heeft, de orde hersteld is.

Of mogen we in de hazewind ons ook de woorden van Dante herinneren? In de eerste zang van de Divina Commedia (in 1311 begonnen) wordt over een hazewind gesproken die redding zal brengen. Alleen weten de specialisten niet wie of wat. Heeft het dier een louter politieke, contemporaine betekenis? Of is de hond religieus te begrijpen en is hij dan een redder van de mensheid? De terugkeer van Christus? Contextueel gelezen is de hazewind hij die recht zal spreken, die het slechte, hier geïdentificeerd in de wolvin, zal overwinnen – zoals Sint-Michael de draak overwinnen zal.

Ike Cialona en Peter Verstegen (Athenaeum –  Polak & Van Gennep, 2008) vertalen verzen 100-102 aldus : ‘Met vele wezens heeft zij reeds gepaard ; / Het zullen er nog meer zijn eer de Veltro / Verschijnt, die haar een pijnlijk einde baart.’ Veltro betekent Windhond en men denkt dat Dante hier zinspeelt op de heer van Verona (p. 571), schrijven de vertalers.

Frans van Dooren in zijn prozavertaling (Ambo, 1998, p.45): ‘Talloos zijn de wezens waarmee ze paart, en het zullen er nog heel wat meer zijn, totdat de windhond zal komen, die haar van pijn zal laten sterven.’

De vertaling van Christinus Kops, bewerkt door Gerard Wijdeveld (Pelckmans, 1993) is plastischer: ‘De dieren waar ’t mee paart zijn groot in aantal / en ’t worden er nog meer, tot zal verschijnen / de Windhond, die ’t in pijnen zal doen sterven.’

De vertaling van P.B. Haghebaert is ‘in ’t Vlaamsch’ (Peeters, 1901) en past eigenlijk het best bij de wereld van Dante: ‘Daar zijn vele dieren, waar zij mede paart, / en ’t zullen er nog meer zijn, voor dat de hazewind / gekomen is, die haar van lijden zal doen sterven.’ De verklaring van Haghebaert ondersteunt de interpretatie van het schilderij van Gerard David: ‘Maar Dante verwacht iemand, dien hij hazewind noemt, en die de gierigheid zal bestrijden en overmeesteren. Waarom die verlosser hazewind genoemd wordt, is moeilijk om zeggen. In Roelands lied kan men lezen dat de Groote Karel tot tweemaal toe in eenen droom eenen hazewind gezien heeft, waardoor een luipaard en een beer verwonnen wierden. Men weet met zekerheid niet welken persoon Dante hier voor oogen had.’

De hazewind zal de gierigheid overwinnen. Op het schilderij van David is links in het schilderij de omkoping te zien. Op het rechterpaneel is, zegt men, een Germaanse heerser, misschien wel Karel de Grote als beeld weergegeven. De hazewind is op het rechterpaneel dus vervangen, enerzijds door de heerser, anderzijds door de straf zelf. De wraak is voltrokken, de hond verdwenen.

apollo-vilt-marsyas_jusepe-de-ribera

De onbewogenheid van de omstaanders is niet te begrijpen als een morele onverschilligheid maar wel is dit het onderscheid tussen de reële en een fictionele wereld. Toch zijn wij mensen van deze tijd en kijken we met afgrijzen naar het barbaarse gezag – wat pleit voor ons en een bewijs is van morele vooruitgang, het is niet enkel verontwaardiging. In het KMSK in Brussel is het schilderij Apollo vilt Marsyas van Jusepe de Ribera te zien. Het is 1637 gedateerd, Spaanse barok, fel en groots opgezet, de emoties van Marsyas zijn duidelijk getekend. Apollo is ijselijk koel, gaat zonder wraakgevoelens te werk: ook hier (al liggen de beide muziekinstrumenten links op de voorgrond) gaat het niet langer om een wedstrijd wie het beste speelt maar wel om de menselijke zonde: het uitdagen van de majesteit, het gezag en hoe de macht geen mededogen kent. Onze sympathie gaat uit naar het slachtoffer, hij die gedurfd heeft, maar niet geslaagd is – omdat het opnemen tegen de goden altijd een ongelijke strijd is. Tegelijkertijd zien we hoe macht corrumpeert en hoe de macht dit niet zelf ziet. Zie het lijden van de zanger, de mens:

apollo-vilt-marsyas_jusepe-de-ribera_detail

In dit schilderij zien we de culturele tegenstelling tussen de rede, die als koel wordt voorgesteld (een onzinnig idee overigens, ook de cultuur kent haar clichés) en het gevoel dat mateloos is, het leven dat lijdt onder de rede. Het mes, het scalpel is daarbij symptomatisch: het is het mes dat snijdt en scheidt, het mes dat voor de rede staat. Het mes dat in de schilderkunst als het instrument van de wetenschap afgebeeld wordt. Het zwaard kent in het ontleedmes zijn vervolg.

Op de tentoonstelling De kunst van het recht (Groeningemuseum, Brugge) is een bijna identiek schilderij te zien. Het is van een onbekende meester en beeldt de ‘Villing van de heilige Bartholomeus’ af. In de catalogus te zien op p. 101 maar te klein om ook hier af te beelden. Nogal cynisch is Bartholomeus de patroonheilige van de leerlooiers. We komen dus van ver en misschien is het schilderij van Gerard David ook daarom zo intrigerend en beangstigend: wat we zien is wat gebeurt. Het is het verleden, het is het heden, het is de toekomst. Het kwaad huist in de tijd.

bartholomeus_1500-1505_poeldijk

Beeld: Heilige Bartholomeus wordt gevild, 1500-1505, Poeldijk

Hugo Claus heeft het lot van Marsyas bezongen. In 1999 (Goede geschiedenissen of een A.B.C. van de kinderheiligen) heeft hij de katholieke villing beschreven. Moge dit dan de aankondiging van de reeks Hugo Claus, anti-bollandist zijn.

Advertenties