zonder handen

door johan_velter

Deze slideshow heeft JavaScript nodig.

Beeld: Agnolo Bronzino, Alberto Giacometti, Albrecht Dürer, Antoine Watteau, Auguste Rodin, Baccio Bandinelli, Edouardo Chillida, Eugène Delacroix, Fernand Léger, Francesco Fontebasso, Hans Holbein, Henri Matisse, Jean Améry, Leonardo da Vinci, Pablo Picasso, Peter Paul Rubens, Roger Raveel, Vincent van Gogh

En denkend aan dat schilderij dacht ik aan het essay Eloge de la main van Henri Focillon en bleef ik in gedachten verwijlen. In een nieuwe editie is het essay in 2015 verschenen bij Editions Marguerite Waknine in de reeks Livrets d’art. Die serie is uniform maar niet banaal en naar middelmaat uitgegeven en je zou verwachten dat dit in deze tijden niet meer kan of mag, maar zie. De meest simpele oplossingen zijn de meest charmante, nee, geen dure boeken, geen opzichtigheid, geen verblinding, maar simpelweg 2 katernen die elk aan één kant van een plastic foliemap geborgen worden, geel papier, de katernen zijn gesneden met een mes dat soms al te bot is waardoor er rafelingen ontstaan – herkenbaar. Om het boek te lezen moet je het katern uit de map nemen. Maar wat een teksten worden daar telkens weer uitgegeven – en daar draait het toch om. Schoonheid mag, maar waarheid moet. Het gaat zelden om originele uitgaven, wel zijn het heruitgaven, teksten die niet vergeten mogen worden. Een uitgever heeft een culturele en dus humanistische taak. Wat de culturele sector, de schoothond van kapitaal en domheid, maar al te graag vergeet, vluchtend in banaliteit, leugen en machtzucht. Maar zelfs dit, de werkelijkheid, mag niet meer gezegd worden.

Deze uitgave van Eloge de la main (1934) bestaat uit 2 delen, de tekst en een « cahier des images ». Wat Focillon doet, is wat kunstenaars doen: de hand bekijken, beschrijven wat hij ziet en vanuit dat reële gaat hij naar een hoger, abstracter, reëler niveau en dringt hij door in de menselijke geschiedenis. Een artefact vertelt over wat is, noodzakelijk is en moet zijn. Het essay behoort tot de Franse klassieken, en niet zonder reden.

Focillon, die een hele reeks Franse kunsthistorici heeft opgeleid, beschrijft de hand zowel in rust als in actie. Bijna kan de hand als een afzonderlijk levend wezen gezien worden. Ze is de uitdrukking van het menselijk handelen, de mond van de gedachtenwereld. Links en rechts hebben elk een eigenheid, zijn niet gelijk in kracht en behendigheid. De mindere hand doet de mens zich herinneren aan zijn staat van onbeholpenheid, aarzeling en onmacht. Beide samen zijn ze sterker dan alleen. De hand is een wonderbaarlijk instrument. Ze is spel en ernst, tederheid en gewelddadigheid. Ze kan een pen nemen maar ook een hakmes, ze hanteert de hamer maar ook het penseel. Ze neemt de steen op maar laat zich ook in water verglijden.

De hand bezit op haar eigen manier kennis – de verwondering van het oog over wat de hand getekend heeft. Ze herkent de lafheid in de klamme hand van de onderpastoor; ze vlucht de uitgestoken hand die het wapen in de andere hand aan het zicht onttrekt. Ze zoekt de vacht van het dier, de troost van de warmte. Ze waarschuwt voor het gevaar van de stekels, de doornen, de hitte en het ijs. Ze weegt de zwaarte van de bovenarm, ze test de holheid van het managershoofd door de kokosnoot te bekloppen.

De handen ondersteunen de waarheid van de woorden, ze drijven de gedachten op, ze steunen het elan. Tastend zie je de handen, tastend hoor je de woorden. De handen zijn de noten, de stem de melodie. Ze kunnen ophitsen, ze kunnen kalmeren, ze brengen het applaus van het publiek naar het hart van de acteur. De open hand toont de onschuld, de gebalde hand schreeuwt de woedende opstand uit. De hand omklemt de vlag van de vrijheid, de hand ontneemt de waarheid de vrijheid.

Het werktuig doet zijn werk en wordt opzij gelegd, en maakt plaats voor een volgend werktuig. De hand voert het volledige proces uit, maakt het ding van begin tot eind. Nu we de handen overbodig gemaakt hebben, slaat de aliënatie in alle hevigheid toe. Zonder handen zijn er geen mensen meer.

The Artist's Hand V 1979 by Henry Moore OM, CH 1898-1986

Beeld: de kunstenaarshand van Henry Moore, 1979.

Advertisements