hugo claus en de merel (1)

door johan_velter

roger-raveel_rrm_een-dag-in-de-maand-maart_1962

Eerder, hier (19 mei 2011) schreef ik : “Nee, Hugo Claus is geen mereldichter. (En die ene keer? Daarover later.) Laat staan dat hij over nachtegalen of leeuweriken zou dichten. De vogels zijn bij hem aanwezig als dreiging, het zijn lawaaimakers. In ‘De verwondering’ komen veel meeuwen voor, logisch de roman speelt zich af in Oostende. In zijn oeuvre zijn er ook raven. Krassen. (Kraaien en raven, rijmen op graven.) Vogels zijn bij hem dikwijls een symbool van verschrikking, nakend onheil, bestaande ellende. Vogels maken bang. Ze zijn de boodschappers van de nacht, de dood.”

(Die ene keer was, dacht ik, Tien manieren om P.B. Shelley te zien, gebaseerd op het gedicht Thirteen ways of looking at a blackbird van Wallace Stevens.)

Een mens kan zich vergissen.

Op de begrafenis van Hugo Claus sprak Jef Lambrecht een indrukwekkende lijkrede uit. ‘Het slimste dier is de parkiet’, zei Hugo Claus […] bijna zo uitzonderlijk als Hugo.’ Voor Lambrecht is de parkiet de vogel die Hugo Claus personifieert, als een volleerde leugenaar toont hij ons de schrijver. Het betoog van Jef Lambrecht is vermakelijk, juist, naast de kwestie, mengt waar en onwaar, is fantasierijk, eerbiedig ‒ en brengt de schrijver terug naar het leven. Toch moet ook hij toegeven: op de schouder van Hugo Claus zat een raaf, die niet meer wegging en woorden roofde. En Claus dacht, toen een volledig gedicht geroofd was, aan de oude dichter ‘Heinrich [bedoeld is echter Friedrich] Hölderlin’. Lambrecht beschrijft een metamorfose: de parkiet, de veelkleurige, die in een zwarte vogel verandert en zo de gang van leven naar dood tekent. De zwarte vogel rooft het leven en begeleidt de dichter naar het naleven waar hij niet meer aan deelneemt.

Op minstens drie plaatsen (ik ben voorzichtig) heeft Hugo Claus merels in zijn oeuvre binnengebracht, twee maal ‘evident’, verklaarbaar, 1 maal raadselachtig en onbegrijpelijk (misschien, voorlopig).

Het verdriet van België, p. 764. (Ik laat hier en nu de verwijzing naar de bundel van Wallace Stevens op p. 667 en 671 buiten beschouwing.) We zitten op het einde van het tweede deel van de roman der metamorfosen. Sommige passages lezen als een delirium, als een sprint naar het einde, een uitspuwen. De vader van Louis Seynaeve, als zijn zoon, de gulzige, de nooit-voldane, de altijd roepende, de ontevredene, heeft een toekomstdroom: ‘Een simpel huizeke. ’t Mag desnoods met een strodak zijn,’ zegt hij. ‘In een gemeente als Leupegem vindt ge dat nog. En het zelf wat opschilderen. ’s Avonds bij de Mechelse stoof, met een leerzaam boek of luisteren naar de merels.’

Vader Seynaeve als de romanticus die zich op het platteland terugtrekt en vol geluk naar de merels luistert. De zoon schrijft het op, met sarcasme en kennis van zaken. De Mechelse stoof waar Claus over spreekt, is ook gewoon de Leuvense, want Brabantse, stoof. Leupegem, bij Oudenaarde, een dorp waar Valerius De Sadeleer kwam te sterven. Vader Seynaeve droomt van een idyllische wereld die door de Vlaams expressionisten ‘opgekuist’ werd getoond, getoverd. Een boek mag, als het leerzaam is en anders moet men maar luisteren naar het gezang der merels, god’s zangers. De natuur is altijd en overal goed, vooral in het schone Vlaamsche land. De natuur is god’s boek. De merel met zijn schoon gefluit is onderdeel van de idyllische wereld.

Och, die schone Vlaamse ziel, leer ze mij kennen.

(En de nachtegaal? Op p. 773 van Het verdriet van België schrijft Claus een spotgedicht: ‘Geprezen zij de wurger van de nachtegaal, geprezen zijn alle vrouwelijke zoogdieren, de holtedieren en de zijrivieren, de neten en Zwevegem. […].’

De woordenbrij van de Vijftigers en de na-experimentelen. Met een sneer: ‘een dichter van onze tijd’ (p. 772) – waarmee Claus het modernistisch project doet kantelen: « Il faut être absolument moderne » van Arthur Rimbaud wordt vervangen door het spel, de fox comique. « Il faut être absolument comique ».

Beeld: Roger Raveel, Een dag in de maand maart, 1962 (Collectie Provincie Oost-Vlaanderen, RRM)

Advertenties