een ding

door johan_velter

diderot_woordenboek

Denis Diderot was een Franse denker en schrijver. De Franse taal was die van de waarheid en de democratie (hoe beperkt die inzichten nog waren – maar ze waren wél ruimer en intelligenter dan  wat wij meemaken), het volk moest onderricht worden om mens te worden. Waarheid is duidelijk en klaar. Staat het Frans (de volkstaal) voor de waarheid en de toekomst; het Latijn stond voor het fabuleren en de leugen. Ook dit is een reden waarom de achttiende eeuw zo ambivalent stond tegenover de verbeelding: het nut komt voor het aangename (« l’avantage de l’utile sur l’agréable »).

Dat betekent echter niet dat Diderot de Ouden onbelangrijk vond of achterhaald: meervuldig zijn de lofprijzingen op Homeros, Vergilius, Ovidius, Plinius, Tacitus. Het Latijn was een taal van de waarheid. Het atheïsme van Lucretius heeft hij nooit vergeten; de lessen van Tacitus nooit verzwegen.

Zijn kennis van het Latijn was groot, zijn werken over de Romeinse tijd hoeven hier niet opgesomd te worden, de Latijnse filosofie kende hij, de literaire werken evenzeer. Hij was een man van de oude stempel, die toch steeds benadrukte dat de moderne talen (Frans, Engels, Italiaans en Duits) veel nuttiger waren. Maar een filosoof en schrijver kende natuurlijk zijn klassieke talen.

Bonnefoi livres anciens uit Paris, biedt in Catalogue 71, Livres variés, het Latijn-Frans woordenboek van Jean Boudot aan. Deze, (Joannes Boudot),  was de zoon van Jean Boudot, vader, een 18de-eeuwse drukker in Paris. De zoon was ook een drukker, een uitgever en een taalkundige daarbij. Het woordenboek heeft als titel – ach, de tijd toen boeken titels hadden: Dictionarium universale latino-gallicum ex omnibus latinitatis autoribus summa diligentia collectum, cum variis multarum quae vulgo synonimae videntur latinarum vocum differentiis. Het is opvallend dat dit boek, uitgegeven in 1715 in Paris, wel degelijk het Latijn als basis neemt maar er toch reeds ‘het volk’ (vulgo) bij betrekt: de titel toont het doel van het boek. Het is er niet om ‘te vertalen’ maar is ter instructie van het volk en het woordenboek wil dit volk de vele mogelijkheden aanbieden: niet wordt er één betekenis gegeven, de vele betekenissen en bijbetekenissen mogen door het volk begrepen worden. Een groot vertrouwen ook, wat een tegenstelling tussen wat de zogenaamde cultuurdragers nu menen: het volk kan echt veel en moet niet klein en dom gehouden worden.

Het boek dat Bonnefoi livres anciens aanbiedt, heeft een onverwachte pedigree. Het is het woordenboek waarmee Denis Diderot als kind het Latijn geleerd heeft. Achteraan het werk staat zwierig zijn handtekening getekend.

livres-bonnefoi-paris_diderot-2

Het boek is versleten, toont zichzelf en is zoals elke waarheid en alle kennis naakt, eenvoudig en kwetsbaar. Diderot leerde bij de jezuïeten het Latijn, dat gebeurde in zijn geboorteplaats Langres waar zijn vader een welstellende handelaar en ambachtsman was, een messenmaker. Als tegenwicht bij de kennis van de Latijnse taal werd het katholicisme uiteraard ook danig onderwezen. Diderot heeft op beide vlakken in zijn later leven de vruchten geplukt: hij heeft het katholicisme ontleed met het Latijnse mes.

Enkele bladen in het boek mankeren, de kostprijs is 12.000 euro. « Mais quel bon sentiment. »

Advertenties