circusale fouten

door johan_velter

De melancholie van het verzet is het tweede boek van László Krasznahorkai dat Mari Alföldy vertaald heeft. Ze wordt alom voor haar vertalingen geprezen, voor Satanstango heeft ze ook de Filter Vertaalprijs 2014 ontvangen, deze prijs wordt toegekend door vakmensen dus is hun oordeel betrouwbaar. Maar hoe wordt zo’n uit het Hongaars vertaalde roman beoordeeld? Hebben de juryleden een cursus Hongaars gevolgd? Hun oren te luisteren gelegd bij andere Hongaarse vertalers – en zijn die dan met zovelen? Nee, ik wil de prijs en het werk niet in vraag stellen.

Die altijd op de loer liggende intertekstuele duivel! Op p. 166 van De melancholie van het verzet (Wereldbibliotheek, 2016) lees ik: “–  hoewel het hem geen moeite zou hebben gekost te spelen met de aantrekkelijke gedachte om ‘dat wijf toch dood te slaan, ergens tegen de avond’ – ” en onmiddellijk associeerde ik deze zin met de gedichten ‘Het huwelijk’ en ‘Spijt’ van Willem Elsschot. Het tweede gedicht door het woord ‘wijf’, het eerste voor de rest. Ik citeer, de regels die we allemaal ooit uit het hoofd gekend hebben:

Hij dacht: ik sla haar dood en steek het huis in brand.
Ik moet de schimmel van mijn stramme voeten wassen
en rennen door het vuur en door het water plassen
tot bij een ander lief in enig ander land.

Maar doodslaan deed hij niet, want tusschen droom en daad
staan wetten in de weg en praktische bezwaren,
en ook weemoedigheid, die niemand kan verklaren,
en die des avonds komt, wanneer men slapen gaat.

Het is alleen maar een lezersassociatie, geen citaat, slechts een vage mistflard. Maar de vraag is : is het de vertaler of is het de auteur? Heeft de vertaler een verwijzing gelegd naar Elsschot (hoe vaag dan ook: als deze lezer die legt, dan zeker de vertaler) omdat Krasznahorkai een verwijzing gelegd heeft naar bekende versregels van een Hongaarse dichter? Immers, (zoals op nog andere plaatsen), staat de betreffende quote tussen aanhalingstekens: verwijst Krasznahorkai naar andere schrijvers of is dit een literair middel om een vorm van meta-schrijven aan te duiden?

We nemen de Duitse vertaling, Krasznahorkai is al langer dan vandaag in het Duitse taalgebied bekend. Melancholie des Widerstands is een vertaling door Hans Skiecki, ik neem Fischer Taschenbuch Verlag, 2011 (de eerste vertaling verscheen al in 1992! – 25 jaar vroeger dan in het Nederlandse taalgebied … ). Op p. 184 lezen we: » – wenngleich es ihm gewiβ nicht schwergefallen wäre, mit einem bestimmten sympathischen Gedanken ( „Vielleicht sollte man das Weibsbild eben doch totschlagen, so gegen Abend“) zu spielen – ,   «. De Duitse vertaling geeft hetzelfde als de Nederlandse : wijf – Weibsbild ; Abend – avond ; so gegen – ergens tegen ; doodslaan – totschlagen. De lezersgedachte is dus een foute gedachte geweest – Elsschot heeft hier geen rol te spelen.

We nemen toch nog voor de zekerheid de Engelse vertaling. The melancholy of resistance is vertaald door George Szirtes, die meerdere boeken van Krasznahorkai vertaald heeft. Het boek is uitgegeven door New Directions in New York, een uitgeverij die veel Europese schrijvers in haar fonds heeft zitten. Daar lezen we op p. 124 voor dezelfde passage : ‘[…] it was equally tempting to bash the monster’s head in.’ Jawel, ik ben zeker: het is dezelfde passage, we lezen natuurlijk iets totaal anders. De Duitse en Nederlandse vertaling liggen dicht bij elkaar en volgens de beide vertalers is hun vertaling ‘uit het Hongaars’ gebeurd, ze hebben dus niet gewerkt met een tussenvertaling. Ook Szirtes zegt dat hij uit het Hongaars vertaald heeft. Het kan natuurlijk dat het Hongaars veel interpretaties mogelijk maakt.

Laat ik nog iets anders proberen. De Nederlandse uitgave heeft een foeilelijke omslag – een prent die eerder behoort bij een snertmagischrealisme à la Cossee dan bij het soort proza dat Krasznahorkai schrijft. De ‘walvis’ is veel te klein afgebeeld, zeker als we de woorden van de schrijver ernstig willen nemen, het is te wazig en die pseudo-diepzinnige lichtbanen op de achtergrond maken het alleen maar erger. Het beeld van Elisabeth Soule past in haar oeuvre mag ik niet zeggen laat ik het maar haar bezigheden noemen: meisjespoppenkast, ‘the glass room’, de sentimentele snert. Hoe dit op een boek van Krasznahorkai kan terecht komen is een volslagen raadsel, niet alleen een teken van intellectuele onvolwassenheid maar ook een belediging voor dat oeuvre.

Kraszanahorkai Melancholie

laszlo-krasznahorkai_duits_omslag

De Duitse vertaling heeft als coverbeeld een omgevallen boom, geen bladeren, er is geen wind maar we vermoeden wind en winter, chaos, vernielzucht en dood. De foto is een foto die de uitgeverij uit het bestand ‘plainpicture/owi’ gehaald heeft. Veel intellectuele arbeid is er niet verricht maar er is toch een beter aanvoelen van wat de tekst betekent dan de Nederlandse vormgeving. Dit is geen slechte foto maar nu ook weer niet een meesterwerk. Het lijkt zwart-wit te zijn maar er is wel degelijk kleur in verwerkt – elke foto is gemanipuleerd.

laszlo-krasznahorkai_engels_omslag

Op de omslag van de Engelse vertaling is een detail van Ensor’s ‘De intrede van Christus te Brussel in 1889’ afgebeeld. We zien een mensenmassa, het beroemde/beroerde kussende koppel, de dood met een hoge hoed op, een paar onduidelijke wezens – carnavalfiguren of fantasiewezens. Dit ís inderdaad de wereld van Krasznahorkai: de kus des doods, de grijnzende wezens waar je maar best schrik voor hebt, de massa die onbetrouwbaar en bedreigend is. Dit is een voorbeeld van intelligente boekvormgeving: esthetisch, intrigerend, de inhoud weerspiegelend.

laszlo-krasznahorkai_hongaars

De oorspronkelijke, Hongaarse uitgave heeft als titel Az ellenállás melankóliája en er bestaan uiteraard verschillende coverbeelden, ook niet overlopend van intelligentie en creativiteit. Eén van deze uitgaven staat dicht bij de Duitse omslag.

Op de achterzijde van de Duitse en Engelse uitgave staat wat blurb. Bij de Nederlandse uitgave staat een advertentie, een aankondiging van een rondtrekkend ‘circus’. We herkennen direct de typografie, maar hoe is het mogelijk dat dat lelijke, rare beest op die affiche terechtgekomen is. We lezen er eerst over maar er staan wat fouten in die affiche: ‘Atraksie’, ‘fantastiese’, ‘wondren’, ‘toernee’, ‘millitairen’, ‘halfe preis’. In deze ‘fouten’ lezen we de typische fouten van anderstaligen die weliswaar al meer Nederlands kennen dan de Vlaamse allochtonen van de derde generatie maar toch nog niet alle finesses in de hand hebben. De fouten zijn uiteraard geen vertalersfouten maar komen bijzonder geloofwaardig over: dit zijn geen geforceerde fouten. Deze ‘affiche’ is in de boekuitgave te vinden op p. 38.

laszlo-krasznahorkai_ned_affiche

In de Duitse uitgave vinden we die op p. 43, hier gelukkig zonder die onnozele afbeelding maar typografisch veel simpeler en daardoor ongeloofwaardiger. » Atraktion « moet zijn » Attraktion «, » Turney « is verkeerd, enz.  In het Nederlands gaat het om het ‘Kosut plein’, in het Duits om de » Kossuthplatz «. Ook hier hebben we dus een affiche die de typische ‘zigeunerfouten’ bevat.

laszlo-krasznahorkai_duits_affiche

De affiche in de New Directions-uitgave toont een walvisprent maar i.t.t. de Nederlandse uitgave is deze wel geloofwaardig, ze doet niet alleen denken aan Melville maar ook aan de gestrande walvissen op de Nederlandse kust. Hier heet het plein ‘Kosuth square’, maar bevat de affiche geen taalfouten. Dit is weliswaar affiche-Engels maar orthografisch correct geschreven. Het lijkt er dus op dat Hans Skiecki en Mari Alföldy beter Hongaars kennen, of hun lezers niet onderschatten.

laszlo-krasznahorkai_engels_affiche

Advertisements