4 filosofen, nee 5, misschien wel 6 (2)

door johan_velter

justus lipsius-van bolswert

Er is een portret van Lipsius door Cr. De Passe, een burijngravure uit 1587. We zien Lipsius met in zijn rechterhand een boek die hij gesloten open houdt, zijn linkerhand rust op de kop van zijn hond … Melissa (althans, zo vertelt de website van de Leidse universiteit). Een mens kan vele honden hebben.

En nog is er verwarring. Is dit wel Woverius? In een oude catalogus van de werken die in het Louvre (Paris) bewaard worden is deze leerling van Lipsius immers vervangen door Grotius, ook een leerling van Lipsius, en de hond is begrepen als het symbool van de vriendschap, de hond behandelt de figuur (dus hier Grotius) met hondse tederheid. Niet het bezit van de hond wordt geprezen wel de symboliek die het dier vertegenwoordigt. Het schilderij wordt in deze Notice des tableaux exposés dans la galerie du Musée (1814) niet benoemd, enkel de 5 personen worden bij naam genoemd. Het schilderij heet dan wel ‘De vier filosofen’, er zijn 5 figuren te zien. Wie is dan de niet-filosoof? (We zouden ook de hond als filosoof kunnen erkennen, Dionysos erend.) De buste is zonder twijfel Seneca – ook al weten we dat deze figuur onjuist voor Seneca werd gehouden. Met andere woorden: wat we zien is niet Seneca maar er wordt wel Seneca bedoeld, niet alleen de grote leermeester voor Lipsius maar ook voor de beide broers Rubens. Lipsius beschouwen we als filosoof. Maar dan wordt het moeilijker. Is Philip Rubens een filosoof in de strikte zin? Van Woverius kan dit nog minder gezegd worden, wel is hij de testamentuitvoerder van Lipsius en een bewonderaar maar toch geen filosoof. Dan is Grotius eigenlijk een betere keus.

Het British Museum bezit dezelfde prent als het Teylers Musuem maar geeft een wat gedegener uitleg bij deze prent : “The Four Philosophers; Justus Lipsius seated at a desk with rug and books, Hugo Grotius (or Jan Woverius?) seated next to him at right, Rubens and his brother Philip at left, a bust of Seneca in a niche at top right, a dog jumping against Grotius’ leg in lower right, a curtain and column beyond, a landscape seen in background; after Ferdinando Gregori who engraved after Peter Paul.” Er is twijfel over de 4de person: Grotius of Woverius. Het British Museum houdt als hoofdstelling Grotius aan (zo luidt de titel van het werk P.P. Rubens autore del quadra Filippo Rubens suo Fratelli, Giusto Lipsio, Ugo Grozio) en het museum spreekt dus niet van vier filosofen. Woverius wordt als mogelijkheid gegeven.

Rubens heeft Grotius geportretteerd. Althans zo werd het vroeger aangenomen, nu noemt men dit een portret van Frederik de Marselaer. Het schilderij zelf is spoorloos, maar er is een prent naar het werk gemaakt.

rubens_frederik de marselaer_grotius

Gelijkenis is niet het belangrijkste, het karakter, de ziel, de levenshouding wel. Toch is er een gelijkenis met het Grotius-portret van Michiel Jansz. Van Mierevelt uit 1631. Opvallend is zijn kraag: anders dan de anderen.

hugo grotius_michiel jansz. van mierevelt_1631 - kopie

Hugo de Groot leefde van 1583 tot 1645 en is vooral bekend als rechtsgeleerde. Ook al betwijfelt men soms zijn stellingen, toch wordt hij beschouwd als de grondlegger van het volkenrecht én hij heeft de rechtsspraak over de zeevaart gegrondvest, niet onbelangrijk voor een handel voerende natie als Nederland. Bij de geportretteerden zou Grotius een uitzondering zijn: hij is de enige die een ‘modern’ denken vertegenwoordigde. Lipsius en de zijnen keken naar de Klassieke Oudheid, Grotius was een waar scheppend genie. Zijn band met Lipsius is biografisch niet zo sterk als die van Woverius, maar ook hij was een leerling. Maar stel dat we Grotius toch erkennen, dan krijgen we een geografische band: de broers Rubens Duitsland, Lipsius Vlaanderen, Grotius Nederland en de bron is Seneca, Rome. Hoe mooi dit ook zou kunnen zijn, dit is niet plausibel. Maar er is een intellectuele band. Zo stelde Halvard Leira dat, zoals Lipsius streefde naar een nieuwe staatsorde, Grotius een internationale context ontwierp (zie Geleerden en politiek: de politieke ideeën van Justus Lipsius in de vroegmoderne Nederlanden, Erik De Bom, Verloren, 2011). Rubens kende het werk van Grotius: diens publicaties waren ruim verspreid en hij werd al snel herkend als een belangrijk en vernieuwend denker. Dit schilderij zou dan geen vriendenclub meer voorstellen maar een intellectueel concept bevatten. Rubens de schilderkunst; zijn broer, de archeologie; Lipsius de filosofie/filologie; Grotius het recht en de handel; Seneca de bron. Maar laten we deze hypothese maar definitief verlaten. Het is Woverius die afgebeeld staat.

Nog anderen hebben in Woverius/Grotius Monteverdi (1567-1643) gezien. Er is gelijkenis (het schilderij (circa 1630) is van Bernardo Strozzi) :

Bernardo_Strozzi_-_Claudio_Monteverdi_(c.1630) - kopie

Rubens zou Monteverdi dan hebben gekend/leren kennen tijdens zijn  Italiëverblijf, omgekeerd is Monteverdi in 1599 in Vlaanderen geweest. Monteverdi was geen filosoof (maar wie zegt dat de titel De vier filosofen door Rubens aan het schilderij gegeven is?) maar wel heeft hij nieuwe muzikale vormen uitgedacht. Rutger Thijs (De andere Rubens : activiteiten, interesses, leefwereld, Davidsfonds, 2004) dateert het schilderij in 1615 (op p. 2 maar op p. 117 ‘circa 1615’) en schrijft verder dat het ‘meestal de titel draagt De vier filosofen of Justus Lipsius en zijn leerlingen. (Firenze, Palazzo Pitti, Galleria Palatina).’ o.c., p. 2). Men zegt dat Monteverdi ook afgebeeld staat op het schilderij van Rubens, Zelfportret met vrienden (circa 1602), maar we zouden in die figuur evengoed Lipsius kunnen zien :

Peter-Paul-Rubens-Zelfportret-in-een-vriendenkring-van-Mantua-1602

We kunnen de hypothese Woverius/Monteverdi snel verlaten – men zou op uiterlijke kenmerken Monteverdi en Lipsius met elkaar kunnen verwarren, maar de verwarring met Woverius lijkt toch iets te veel bij de (honds)haren gegrepen te zijn. Bij die vrienden, in bovenstaand schilderij,  zouden we ook Woverius kunnen veronderstellen: in 1602 was hij, samen met Philip, in Verona waar Rubens ook was en waarschijnlijk is deze vriendenkring toen en daar geschilderd – maar het schilderij wordt (soms) Zelfportret in een vriendenkring van Mantua genoemd. Het kan echter Verona, Mantua of Padua zijn.

Antoon Van Dyck, de leerling van Rubens die in sommige opzichten (waaronder de biografische) ook de meester van Rubens genoemd kan worden, heeft een portret van Jan Van den Wouwer (dus Woverius) geschilderd, het bevindt zich nu in het Poesjkin Museum van Moskou – het is niet omdat wij Woverius niet meer kennen dat hij geen beroemdheid was in zijn tijd, hij is veelvuldig geportretteerd – wel is waar dat hij meer bestuurder dan filosoof was. De prent die Lucas Vorsterman van dit werk gemaakt heeft, is indrukwekkend en toont de glorie van de tekenkunst (zie Antoon Van Dyck en de prentkunst, Carl Depauw en Ger Luijten, Antwerpen Open, 1999. Hier wordt Woverius Waverius genoemd.)

anton van dyck_jan van den wouwer_lucas vorsterman_1632

Antoon Van Dyck heeft Lipsius geportretteerd, daarvan is nog een gravure bekend gemaakt door S.A. van Bolswert. Er is wel zeer veel gelijkenis met het portret dat Rubens van Lipsius gemaakt heeft. Ook hier is de clarissimus Justus Lipsius iets aan het uitleggen (De Bom noemt dit contemplatief) en heeft hij een boek voor zich leggen, niet open zoals bij Rubens, hij wijst niets aan maar gesloten, hij heeft zijn vingers tussen de bladen gestoken om iets kracht bij te zetten. De kledij is bijna identiek als bij Rubens maar ook de starre, verwonderde en in zichzelf besloten blik is dezelfde.

justus lipsius_s.a. van bolswert_naar anton van dijck

We zijn er nog niet. De buste van Seneca prijkt boven de personages. Voor hem staat een kleine vaas met 4 tulpen. De tulpen kan men symbolisch begrijpen: twee zijn gesloten voor de doden (Lipsius en Philip Rubens), twee zijn er open voor de levende filosofen (Woverius en de schilder). Seneca zou dan geen symbolische bloem toebedeeld krijgen. Maar dit betekent natuurlijk dat Seneca niet in de titel wordt opgenomen. Een meer prozaïsche verklaring is dat de tulpen er staan omdat de tulp de bloem van de humanisten is. Echter: van de vier boeken, wordt er gezegd,  zijn er twee geopend en 2 gesloten en ook die verwijzen naar de 2 doden en de 2 levenden. Op de tafel liggen echter zichtbaar 5 boeken (en 1 boek ligt onder het open boek van Woverius/Grotius), dus zijn er 6.

Er is de vraag of we Pieter Paul Rubens tot de 4 filosofen moeten rekenen of niet. Immers, drie figuren zijn rond de tafel verenigd. Rubens staat ietwat afzijdig, een hand is onhandig geschilderd (indien het anatomisch juist is, dan omarmt Rubens zichzelf) tronend boven de anderen en kijkt ons aan zoals ook andere schilders zich op hun schilderijen afbeeldden: behorend tot de groep maar door de blik afzijdig en in een verdere beweging behorend tot het kijkend publiek. Het is de schilder die een band legt tussen het historisch tafereel en de momentane werkelijkheid (ook al is de schilder al eeuwenlang gestorven). Echter, ook Philip Rubens kijkt in onze richting, Lipsius zit erbij als een lijk en het is enkel Woverius/Grotius die werkelijk levendig aanwezig is. En de hond.  Het kan dat Rubens zich buiten de filosofenkring wil houden maar dat zou dan betekenen dat hij zich buiten een humanistische geleerdenkring zou stellen. Zo kennen we de schilder niet. Als zijn broer en Woverius filosofen/humanisten zijn, dan ook hij. Beschouwt men de titel van het schilderij enkel slaande op de levende personen (zij die beneden afgebeeld zijn) dan is dit ook onjuist: Lipsius was gestorven en Philip Rubens stierf in 1611, het jaar van het schilderij – soms wordt het schilderij een jaar later gedateerd – wat misschien realistischer is. De vier filosofen zijn dus eigenlijk met 5. Zoals de drie musketiers met 4 waren. Er is nog de kwestie van de hond.

Advertenties