zwart is de geest : over het werk van javier marías (1)

door johan_velter

javier marias_zo begint het slechte

Maar eerst iets over de vorm. De boeken die nu uitgegeven worden, hebben een standaardformaat; ze zijn gegoten in een mal. De omslag toont gewoonlijk een foto, ergens van een databank gekocht, en daar doorheen titel en auteur. De eenzijdige vormgeving is meer dan vervelend, duidt ook een bepaald soort literatuur aan. De laatste jaren worden sommige boeken opgewaardeerd: van een paperback naar een gebonden boek – maar deze boeken zijn niet gebonden maar in de rug gekleefd. De omslag, al dan niet linnen met een stoffen wikkel errond, bevat geen gebonden katernen, de katernen worden zeker niet samengebonden tot een boekblok maar worden in de rug gekleefd. Dit is niet alleen lezersbedrog maar de uitgever zegt daarmee ook dat de auteur een leugenaar is: hij blaast het boek op tot iets wat het niet is.

De boeken van Javier Marías werden tot en met de magistrale trilogie ‘Jouw gezicht morgen’ als paperback uitgegeven. In 2012 verscheen het boek ‘De verliefden’ als een zogezegd gebonden boek, de boekomslag was echter een ordinair kartonnen ding, in 2014 verscheen in een gelijkaardige uitvoering alle verhalen, ‘Terwijl zij slapen’ en nu is er ‘Zo begint het slechte’, deze keer met een schilderij van Balthus op de omslag. Volgens de uitgever heet dit werk ‘Nude stepping out of the bath’, een werk uit 1957 maar is in werkelijkheid ‘La sortie du bain’. Het schilderij bevestigt het verkeerde beeld dat de uitgever van het werk van Marías wil geven.

Zij wil dit oeuvre in de psychologiserende, relationele, veredelde dameslectuur (à la Ian Mc Ewan of Julian Barnes) schuiven. Het verkeerde gebruik van dit schilderij bevestigt dit, de pseudo-aankleding van dit boek draagt bij tot dit imago (mensen die geen boeken lezen willen dat hun boeken er als superboeken uitzien en zien het boek als een nostalgisch ding waaraan ze moeten ruiken, die ze moeten bevoelen, die ze willen ervaren). Daar komen de citaten bij om dit werk aan te prijzen. Op de omslag van het laatste boek van Marías schrijft de uitgeefster ‘Welk geheim ligt er verscholen achter het ongelukkige huwelijk van Eduardo en Beatriz?’. Welke vrouw kan hiervoor ongevoelig zijn: een geheim als een parel, elk huwelijk is ongelukkig en de hoofdpersonages hebben enkel een voornaam, ze staan dus dicht bij de vrouwelijk zucht. Op de binnenflap wordt dit werk foutief gekenmerkt als ‘Liefde, passie en een mysterieus sterfgeval’ – niet te verwonderen dat jonge vrouwen zich een burn-out aanmeten.

Er worden kranten geciteerd. ‘Een geweldige roman.’ ‘De lezer ontdekt zichzelf in de literatuur van deze werkelijk unieke schrijver.’ ‘De taal in ‘Zo begint het slechte’ bereikt een niveau van precisie en kracht dat ik in tientallen jaren niet meer ben tegengekomen.’ Het laatste citaat lijkt mijn opmerkingen te weerleggen, alleen is dit niet waar – of de recensent moet al tientallen jaren geen boeken (en dus ook niet ‘Jouw gezicht morgen’) gelezen hebben. Er is in dit ‘literaire citaat’ tevens een overdrijving aanwezig die een leugen bevat – het is overigens de vraag of de vertaling ook wel zo precies en krachtig is. Het tweede citaat toont de ellende van de huidige literatuur: de lezer moet zich herkennen in wat hij leest: de vreemdheid wordt niet langer uitgegeven en wie zich niet herkent mankeert empathie. Ook het unieke van dit schrijverschap past in de romantiserende trend van het schrijverschap en appelleert aan het verlangen van de lezeres om een unieke, persoonlijke relatie met de schrijver én zijn personages op te bouwen. Nog steeds geloven mensen in de televisie-illusie, dat ze een relatie hebben met de speakerin op het scherm, met de figuren in een boek.

Een derde element draagt bij tot deze Libelle-ideologie: de laatste boeken van Marías worden als turven aangeboden en ze beloven meer dan ze zijn (‘méér leesplezier voor minder geld’): de letter is te groot, er zijn te veel lege bladzijden (de vormgeving is van drukkerij ‘Text & Image’ uit Gieten) en het papier is te dik. Daardoor zijn de boeken van Marías een leugen – misschien wil de uitgeefster de thematiek van de schrijver beklemtonen – maar dat geloven we niet. Ook dit past in de categorie van de romantische vrouwenboeken en ook hierdoor ontkent de uitgeefster het werk van Marías zelf dat zich juist buiten de literaire paden beweegt, dat haaks staat op wat hedendaagse literatuur genoemd wordt en dat zichzelf inschrijft in een grote culturele en literaire traditie. Het werk van Marías verhaalt niet van simpele emoties, of evidente relaties; het wil niet psychologiseren om de lezeres te verzoenen met haar lot. Het is zelfs de vraag of dit werk iets wil – daar het is.

Vorm en inhoud staan hier diametraal tegenover elkaar. Het werk van J avier Marías is dicht, gecondenseerd, de materiële vorm van deze artistieke, gemaakte wereld zou moeten bestaan uit dicht bedrukte pagina’s, waar de woorden en de letters dicht bij elkaar staan, en waaruit er een duisternis oplicht. Nu is het omgekeerde het geval: er is zoveel lucht in deze vormgeving dat we denken met lucht vandoen te hebben. Het werk van Marías kent een beeldend pendant in de pigmentwerken van Anish Kapoor: een zwartheid, een dichtheid, een illusie.

Advertenties