de merel van pablo picasso

door johan_velter

picasso_merle_museum berggruen

Pablo Picasso leefde, helaas, in een tijd – in tegenstelling tot de onze – waar de interessante vrouwen hysterische vrouwen waren. Goed, er waren en zijn uitzonderingen, maar toch. Françoise Gilot was al een emanatie van de nieuwe vrouw: normaal, intelligent, kunstzinnig, vrouwelijk, zelfbewust, trots, de man weerstaand. Picasso kon haar niet aan.

Op 9 januari 1959 schrijft Picasso: «ensuite vint le facteur et le percepteur de bravos et d’olés et l’aveugle de la paroisse et le merle les filles de Ramón et celles de Doña Paquita la fille ainée la demoiselle et le curé étonnés de froid peint de safran et de vert chargés de vermicelle et de raison noirs de coton et d’aloès gras […]» (Ecrits, 1989, p. 344). Ogenschijnlijk is dit surrealisme, in werkelijkheid realisme zoals een Carlo Emilio Gadda dit geschreven had kunnen hebben: een beschrijving van wat er allemaal gebeurt, het fantastisch oog dat veel tegelijkertijd kan zien en registreren, een levendig, intelligent, geen dood, dom oog.

Picasso schildert/schrijft hier een dorpstafereel en roept op deze manier zijn jeugdjaren in Horta op. In deze schriftuur lees je hoe volks Picasso was en bleef: hij beschreef niet vanuit de hoogte maar stond er midden in. Je voelt dat hij cultureel onderlegd was maar dit op een natuurlijke manier: niet was hij een etalage, wel het lillend stuk vlees. Deze houding verbindt hem met Erasmus, Joyce en Rabelais. Picasso roept de merel op, niet als een zangvogel, de brenger van boodschappen of de incarnatie van een ziel; wel als een straatvogel, een gewone, doordeweekse vogel die zich beweegt tussen het gewone volk. Een merel die deelheeft aan het dorpsleven – wat merkwaardig was want de merel was rond de eeuwwisseling (althans bij ons) een bosvogel, geen vogel die bij mensen vertoefde.

De beelden die Pablo Picasso maakte waren dikwijls samengesteld uit rommel – en hij was trots op die inventiviteit: nogmaals de houding van de volksmens-bricoleur: met weinig toch iets realiseren. Hij kon de potentie zien in wat anderen als afval beschouwden. Een aantal van die werken werden later uitgevoerd in brons – denk aan de aap waarvan de kop de speelgoedauto van zijn zoon Claude was: een omkering van waarden is wel het minste wat er van gezegd kan worden. Wat eerst speels, inventief en proper was, werd door er een editie van te maken zwaar, seriematig en besmet door het geld. De vrolijke discrepantie van de materialen werd door het bronsgieten geüniformiseerd: het beeld werd deftig.

Deze beelden geven ons een inzicht in de metamorfoserende verbeelding van Picasso. Hij had een analytische geest: hij vertrok van het concrete, willekeurige ding dat zich kon transformeren tot een volwaardig beeld. Hij vertrok niet van een ‘Gestalt’, een beest met een muil, maar wel van een ding dat een andere functie kon krijgen in een ander geheel. De meesten van ons zien een ding en zien enkel het ding: Picasso zag via een ding een groter geheel. Ook dat is zijn anti-metafysische instelling, zijn republikeinse grondhouding.

In 1943 gaf Pablo Picasso aan Dora Maar een stuk hout op een draad op een kleine houten sokkel. Het beeld heet ‘Merel’, soms ‘De witte merel’. Picasso heeft een paar kleine ingrepen uitgevoerd. Voorzover ik het kan beoordelen lijkt hij een oog in het hout geboord te hebben. Hij heeft wat kalk rond het hout gesmeerd waardoor hij de ijzeren draad kon vastmaken. Hing de sokkel aan het plafond dan had hij er een betere Calder kunnen van maken. Misschien heeft hij ook een stuk hout afgebroken waardoor de vleugels ingekort werden. Bijna zeker was het onmogelijk om in het oorspronkelijke, naakte stuk hout een vogel, laat staan een merel te zien. Doch: Picasso zag.

1943 was het jaar dat Picasso Françoise Gilot leerde kennen. Het geschenk aan Dora Maar is daardoor dubbelzinnig. Wat wilde Picasso zeggen (of wilde hij niets zeggen?). Een witte merel is een zeldzaamheid. Gaf hij het als een symbool van  Dora Maar zelf aan haar. Om te zeggen dat hij toch een andere vrouw verkoos? Of bedoelde hij dat Françoise Gilot voor hem nu de witte merel was? Of stond de merel symbool voor de komende vrede? Of voor de lente? Of het nieuwe begin?

Dora Maar heeft enkele malen geprobeerd om dit werk als een editie in brons te laten gieten maar ze botste op het nee van James Lord die ze verzocht had dit te regelen (haar eigen contacten met wat nu de Picasso administration geworden is en vroeger ‘de familie’ was, waren immers nihil).

Laten we die biografische gegevens achterwege, zien we een vogel, licht, levendig, hoopvol en nederig. Het niets wordt het al.

Advertenties