papegaai

door johan_velter

Zo simpel kan iconologie ook zijn: omdat de papegaai het woord ‘ave’ kan uitspreken, is het een goddelijke vogel die bij het Christuskind past. (Toch kunnen ook papegaaien andere woorden geleerd worden.) De groene halsbandparkiet werd afgebeeld in het portretschilderij van Joris Van der Paele met Madonna en kind – ook dit schilderij is géén altaarschilderij maar een vertoon van persoonlijke macht en rijkdom, gelieerd aan de machtige katholieke kerk. Jezus raakt de vogel op een aandoenlijke wijze aan, zijn andere hand heeft een tuiltje bloemen vast. Beide elementen kunnen naar Maria verwijzen: het dieren- en het bloemenrijk verkondigen haar lof – zo doen ook de mensen het.

papegaai_van eyck_van der paele

De papegaai kan echter ook vereenzelvigd worden met het praatzieke mensendom, met agressiviteit en wellust, een symbool van onnozelheid, het gedachteloos naspreken en is dus ook een symbool van opvoeding geweest. De kooi was soms ook een zoete kooi: de gevangenschap van de geliefde.

Maar omdat de papegaai een trouwe vogel is en een leven lang bij dezelfde partner kan blijven, is de vogel soms ook een symbool van huwelijkstrouw, van liefde. Zo is er een papegaai te zien op het schilderij Rubens met zijn vrouw, Helena Fourment, en zoon (1639) – we moeten ons niet voorstellen dat Rubens de ontrouw van zijn vrouw wilde voorstellen – zoiets kon hij zichzelf niet doen geloven.

papegaai_rubens met Helene_Fourment en zoon_1639

De vogels was voor deze contreien een exotisch curiosum en was daarom ook een symbool van rijkdom, luxe en welstand. Wie zich zo’n vogel kon veroorloven, was tot veel in staat. Het Portret van een man met papegaai (1656) van Jacques Jordaens mag in die zin geïnterpreteerd worden.

Het schilderij is te zien op de tentoonstelling Papegaai: ’t cierlijk schoon van haare veeren in het Rockoxhuis in Antwerpen. De expositie is veel minder spiritueel dan de vorige, er is minder verrassing te zien en ook wel veel minder intelligentie. Zo is de bijdrage van Hildegarde Van de Velde, ook de curator, in de catalogus wel min of meer opsommend maar daar is alles mee gezegd. Voor de rest oppervlakte en ja, ter illustratie wellicht, babbelzucht.

Het werk van Jordaens is geen topwerk, daarvoor is de afgebeelde jonge man te statisch, te week. De kleurrijke papegaai lijkt wel als contrast opgenomen te zijn: de man mag misschien wel rijk zijn, hij is even goed kleurloos. Maar wat zijn de bomen achter de papegaai raar geschilderd: speelt de wind er in of niet. Geïsoleerd is dit een surrealistisch tafereel, een natuurafbeelding van Max Ernst.

papegaai_rubens_heilige familie_1614

De tentoonstelling in het Rockoxhuis is vooral gecentreerd rond het pas gerestaureerde werk van Rubens Heilige Familie met papegaai, een werk uit 1614. In de catalogus zegt Nico van Hout hierover : dit ‘behoort ongetwijfeld tot de meest harmonieuze schilderijen van de meester’. Toch is dit onjuist. Vader Jozef ziet er uit als een ongeschoolde sater, hij is ruw, bijna rembrandtiaans geschilderd, hij kijkt bedenkelijk. Links zien we een landschap, een papegaai die met wijnranken speelt, een al te zwaar uitgevallen pilaar. Het middenstuk toont een Jezus die veel ouder is dan hoe het kind Jezus ‘normaal’ wordt voorgesteld, hier is hij al bijna een puber. Maria ziet eruit als een Vlaamse huisvrouw, haar borsten zijn hoog opgestoken maar niet weelderig, haar blik naar ons is gedistingeerd en wat hooghartig. Met haar hand speelt ze met de lokken van het kind.

En dan blijkt dat Rubens dit werk inderdaad heeft uitgebreid, dat het middenstuk eerst het hele schilderij was en dat hij het later heeft aangevuld en bijgewerkt.

De papegaai is hier veel minder een religieus beest, ook al is er de verwijzing naar de wijn (het bloed) en het wijnvat. Er is minder pathetische retoriek in dit schilderij aanwezig dan bij Van Eyck, al is de stijl van Rubens barok, wijdlopig en flamboyant. De ‘heilige familie’ staat hier veel dichter bij de kijker dan zoals Van Eyck de Madonna en haar kind schilderde. De papegaai speelt hierin zijn rol: veeleer is hij een speelvogel.

Het is jammer dat de tentoonstelling in het Rockoxhuis (maar dat geldt voor de meeste musea) geen juist gebruik maken van digitale middelen: hoe normaal het immers zou zijn om beelden van schilderijen te projecteren naast het getoonde werk of ter aanvulling van wat beweerd wordt.

In het Roger Raveelmuseum loopt nu een wazige tentoonstelling Zeitraum, veel metafysica voor weinig beeld, daar is het werk Study H.M. uit 2002 van Daan van Golden te zien.

papegaai_daan van golden_study h.m._2002

Een papegaai staat in luxueus blauw statig en stil te pronken. De vogel zelf is ontdaan van kleur maar er is kleurenpracht. Zoals duidelijk uit de titel blijkt is dit een verwijzing naar het werk La perruche et la sirène uit 1952 (Stedelijk Museum Amsterdam)  van Henri Matisse. En wie Matisse zegt, denkt uiteraard aan luxe, kalmte en wellust. We zijn ver verwijderd van het Jezuskind, de babbelkonten en het symbool van de slaafse opvoeding. Het in zichzelf bestaan.

papegaai_henri matisse_la perruche et la sirène_1952

Advertisements