modernisme. belgische abstracte kunst en europa (msk gent) (1)

door johan_velter

Wat een rare tentoonstelling is dat toch, ‘Modernisme: Belgische abstracte kunst en Europa’ in het MSK te Gent. Is dit een overzichtstentoonstelling van abstracte kunst? Maar waarom is dan ook non-figuratieve kunst opgenomen? Is dit een ‘totaaltentoonstelling’ zoals het Centre Pompidou dat voorgedaan heeft? Maar dan is dit toch wel een mager beestje. Wilde men aantonen dat de Belgische kunst met de Europese kon wedijveren? Dan is men niet geslaagd. Wilde men het belang van België in de modernistische kunst tonen? Dan is men niet in de opdracht geslaagd. Wilde men ‘gewoon’ een tentoonstelling maken? Ja, dan is dit gebeurd.

Terwijl de gepensioneerden nog hun tanden zoeken, de reutelende, rochelende massa zich nog niet buitenshuis waagt want de roes nog niet uitgeslapen,  de luidruchtige kinkels met hun onderklassemoraal nog hun pistolets aan het afkauwen zijn, dan, pas dan kan men nog een museum bezoeken. Zondagochtend en een uur later was het museum al overspoeld met de kibbelende,  kwebbelende, kwalijke  Vlaamse meute.

De catalogus is werkelijk te duur. Het voorwoord van de zogenaamde schepen van cultuur maar in feite die van evenementen staat bol van de         .

Er sneuvelt minstens 1 reputatie. De laatste jaren werd hier en daar gemeend dat Marthe Donas ten onrechte vergeten was, dat ze toch een groot schilder was en dat de mannen zwijnen zijn. Als dat laatste al waar is, het eerder beweerde niet. De opstelling in de Marthe Donas-zaal is subtiel maar (onbedoeld door de curator) vernietigend. Tussen de werken van Donas hangt een Severini en dat ene werk toont waarom dat van Donas van mindere kwaliteit is. Het ene is gebald, geconcentreerd, er is een eenheid van visie en evenwicht. De schilderijen van Marthe Donas doen maar wat: een beetje kleur, een beetje vorm maar er is geen schikking, geen visie, ze had even goed naast het doek kunnen terechtkomen.

Er zijn enkele werken van Fernand Léger te zien. Zo worden de zaken in een verhouding gebracht. De Belgische kunst is vooral provincialistisch.

Johan De Smet, de curator van de tentoonstelling, schrijft in de catalogus, dat zelfs een summier overzicht als wat hier getoond wordt ‘[…] kwalitatief de vergelijking met buitenlandse abstracte kunstenaars van dezelfde generatie met glans kon doorstaan.’ (76). Laten we dit maar eens proberen.

Marthe Donas – Gino Severini. Het zijn twee werken uit verschillende periodes maar zijn toch met elkaar te vergelijken omdat er bij Marthe Donas geen positieve evolutie gekomen is: ze bleef een figuur die achterliep, niet meeliep. Van Gino Severini is dit een werk uit 1946, ‘Nature morte aux jolies dentelles’:

gino severini_nature morte aux jolies dentelles

Van Marthe Donas, een ‘Nature morte’ uit 1917:

marthe donas_stilleven 1918

Het verschil is duidelijk. Donas heeft een aantal schilderijen gezien en principes toegepast. Ze heeft het werk echter niet begrepen.

Een ander voorbeeld. Prosper De Troyer heeft in 1920 ‘De naaister’ geschilderd, een werk waarin de beweging geëvoceerd wordt.

prosper de troyer_de naaister_1920

We zien een cirkelvorm, het hoofd beweegt, de handen zijn een wirwar. En toch heeft de schilder de beweging niet volledig kunnen vatten: delen van het schilderij zijn niet in de beweging opgenomen en de schilderkunstige elementen, de vlakken, zijn te statisch geschilderd. We vergelijken dit met ‘Nu descendant un escalier’ van Marcel Duchamp, een werk uit 1912. Hier hebben we wel ‘echte’ beweging: er is een analytische blik die de deelelementen analyseert en er is een intelligentie die de afzonderlijke delen weer samenbrengt. Hier zien we in de kern het werk van Calder reeds bewegen. Het werk van De Troyer is minder dan dat van Duchamp.

marcel duchamp_nu descendant un escalier

We nemen een van de bekendste werken van Jules Schmalzigaug, ‘Baron Francis Delbeke’ uit 1917. Schmalzigaug krijgt een ereplaats in deze tentoonstelling. Binnen een Belgische contekst is dit terecht maar internationaal is hij een randfiguur. Hij heeft niet lang genoeg geleefd om een volwaardig en voldragen oeuvre te schilderen maar zijn werk is ook niet diep genoeg gegaan. In dit schilderij zien we een aantal ‘futuristische’ elementen maar die worden vooral op een impressionistische manier gebruikt; de afgebeelde figuur is bovendien realistisch geschilderd.

jules schmalzigaug_baron delbeke-1917

Het vergelijkingsmateriaal is te verwachten: Pablo Picasso’s portret van Vollard uit 1910. Ook al is dit portret niet volledig geslaagd, toch zien we dat Picasso een grotere beheersing van zijn métier had: hij kon het hele schilderij vatten en overmeesteren. Zijn prismatische blik wordt niet gesentimentaliseerd door het impressionistisch licht, hier is een analytische intelligentie aan het werk.

pablo picasso_ambroise vollard

Een laatste voorbeeld. Ook Georges Vantongerloo kreeg (naast Marthe Donas en Jules Schmalzigaug)  een erezaal. Het MSK in Gent bezit een werk uit 1919-1920, ‘Studie nr. III’. Het is inderdaad een studie maar omdat kunst voor musea onbetaalbaar geworden is, wordt dit nu gepresenteerd als een voldragen werk, als een eindproduct. De lijst toont echter dat dit werk al vanaf het begin als een kunstwerk getoond werd. Toch is dit een braaf werk, een proberen, een zoeken naar verhoudingen. Het is ook decoratief, het werk bezit te weinig ‘dingheid’ om een goed kunstwerk te zijn, we zien te veel aarzeling en dingen naar goedgunstigheid.

georges vantongerloo_studie nr iii

Ook hier is het vergelijkingsmateriaal te verwachten: Piet Mondriaans ‘Composition in grey, red, yellow and blue’ uit 1920 (Tate Gallery).  Het werk van Mondriaan is evenwichtiger, ingehouden, intelligent. Vantongerloo wil al zijn kleuren proberen, kent geen maat. De opbouw van het schilderij is ‘vervelender’, niet doordacht of ‘avontuurlijk’. De verticaliteit overheerst, er is maar 1 richting. Bij Mondriaan zijn er verscheidene vormen, het schilderij is daardoor meer in zichzelf gekeerd, staat op zichzelf. De vlakken corresponderen, zijn niet zoals bij Vantongerloo aan elkaar geplakt.

mondriaan_composition in grey, red ... 1920

Het schilderij van Mondriaan is een eenheid, bij Vantongerloo is het schildeij een puzzel.

Advertenties