wat details rond ‘de verwondering’ van hugo claus (1)

door johan_velter

Vroeger! Vroeger! Toen de uitgeverijen redacteurs hadden. Vroeger! Toen die redacteurs ernstige mensen waren! Vroeger, ja vroeger.

Maar nee, ook toen. – En dan bleef het zo.

Nemen we ‘De verwondering’ van Hugo Claus. In de reeks ‘Synthese’ van de ‘Wetenschappelijke uitgeverij’ verscheen in 1979 het deel ‘Over ‘De verwondering’ van Hugo Claus’. (Dat dit soort boeken niet meer verschijnt, zegt ook iets over de rol van literatuur in déze tijd.) Joris Duytschaever somde toen een aantal fouten op die van de eerste editie (1962) tot de elfde druk (1975) bleef staan. Het gaat om slordigheden die de zin onbegrijpelijk of belachelijk maken: sloffen worden stoffen; houtworm wordt houtvorm; reuzenknoppen worden reuzenkoppen, Blankenberge wordt Blakenberge.

‘Aangezien de uitgeverij blijkbaar niet de bedoeling heeft een herziene druk te verzorgen’ (p. 20) somde Duytschaever alle fouten op. We spreken hier dus van de gouden jaren. Toen uitgeverij De Bezige Bij een topuitgeverij was en sloten geld verdiende en personeel had. Toen de literatuur in de publieke ruimte nog een plaats had.

Anderzijds leven we nu in een verlichte tijd waarin alles veel serieuzer gebeurt. Ook uitgeverijen werken nu veel beter en efficiënter en ze staan voor honderd procent en meer ten dienste van lezer en schrijver. Alles zou men doen voor de literatuur. Glorie en eer.

In 2010 verscheen de negentiende druk van ‘De verwondering’. De inhoudsopgave is ook hier verdwenen. Nochtans heeft Claus hiermee de structuur van het boek willen duidelijk maken.

Op p. 112 (ed. 1966, 6de druk) staat ‘gekalte muur’ (fout niet in Duytschaever opgenomen); in de editie 2010 (p. 122) staat ‘gekalte muur’. Beter had er ‘gekalkte muur’ gestaan. Op p. 124 van de 19de druk (2010) staat nog steeds ‘stoffen’ i.p.v. ‘sloffen’. Moeten we het lijstje van Duytschaever aflopen? Nee, dus: de kwaliteitsuitgeverij DBB vindt het nog steeds niet de moeite om een degelijke uitgave van één van haar topauteurs te verzorgen.

De verschillende edities van ‘De verwondering’ werden wel aangepast naar de nieuwe – en slechtere – spelling. Maar inhoudelijk lezen? Laat dat aan de kinderen over.

In het hoofdstuk ‘Verkenning’ staat: ‘Toen de bus uit de binnenstad reed, voorbij de kazerne van de Zeewacht, […].’ (1966, p. 65 en 2010, p. 71) (fout niet in Duytschaever opgenomen). De Zeewacht is weliswaar het plaatselijke weekblad, maar het gaat toch om de Zeemacht. De Engelstalige lezers krijgen een betere versie. In ‘Wonder’, vertaald door Michael Henry Heim (Archipelago Books, 2009), staat: ‘Once the bus left the city proper and passed the coast guard barracks, […]’ (p. 90). De Duitse lezers kregen geen betere versie voorgeschoteld. In ‘Die Verwunderung’, vertaald door Udo Birckholz (Limes Verlag, 1979), staat op p. 72: ‘Als der Bus die Innenstadt verließ und die Kaserne der Seewacht passierte, […].’

In het hoofdstuk ‘Het dorp en Crabbe’ staat in de editie 1966 op p. 97 een sluitend aanhalingsteken te kort. In de editie van 2010 is ook dit detail niet gewijzigd. Terwijl de Griekse tekens in de naam Sprange (1966, p. 70-71) in de latere edities wel verbeterd zijn.

Op het einde van het hoofdstuk ‘Het dorp en Crabbe’ schrijft Claus lachend wat de kinderventers roepen: ‘Ons Land, Ons Land met-de-uitgave- van de Ronde van Frankrijk, olan, olan, meddeuitavevanneronnevanfrankrij.’ De punt staat verkeerd –ook in de uitgave 2010. De Duitse vertaling luidt: “‘Ons Land, Ons Land mit der Ausgabe ‘Ronde van Frankrijk ‘(olan, olan, mitterauskaperonnevanfrankreich.)” De Engelse uitgave maakt er dit van: ‘Ons Land, Ons Land with the results of the tour de France, olan, olan, withresulofthetoudefran.’ Ieder doet zijn best en beide vertalingen zijn correct. De Engelse vertaling bevat voor de Nederlandstalige lezer een valstrik: je mag niet lezen ‘ ’t oude fran’ maar wel ‘tou de fran’ (tour de France),

Zowel de Engelse als de Duitse vertaling heeft ‘de gekalte muur’, begrepen als de gekalkte muur. Maar… de sloffen (wat Claus werkelijk geschreven had) zijn in ‘Wonder’ ‘the clothes’ (p. 157) en in ‘Die Verwunderung’ (p. 127) ‘das Zeug’ gebleven. (De Duitse vertaler heeft dit algemener vertaald, wellicht uit argwaan.) Er is bij De Bezige Bij dus geen enkele redacteur die zelfs de moeite doet om de redactionele opmerkingen van derden te lezen en die te gebruiken in nieuwe uitgaven en vertalingen. Maar DBB is –zoals gezegd en geloofd- wel een topuitgeverij maar mag toch begrepen worden als ‘De Bittere Beker’.

Op p. 159 van de 1966-editie staat ‘Blakenberge’, wat Blankenberge zou moeten zijn. De fout bleef staan in de editie van 2010. Op p. 200 (1966) staat Heernem, wat Beernem zou moeten zijn. Op p. 233 (ed. 1966) staat ‘Haregem’, wat ‘Waregem’ zou moeten worden. (Dichterlijke vrijheid, roept men uit. Slordigheid, zegt een ander. Waarom maakt Claus van Torhout dan geen Worhout? Of van Gent Geut? Of van Veldstraat Vetstraat?) (Een gelijkaardige fout staat ook in ‘Schaamte’ met Sint-Maria-Leerne.)

En hoe zit het met de ‘tikkende houtvorm’ (1966, p. 215)? Op p. 238 van de editie 2010 staat ‘tikkende houtvorm’. In Engelse vertaling ‘ticking wooden figure’ (p. 302). De Duitse vertaler daarentegen was toch werkelijk bij de pinken: ‘tickenden Holzwurm’ (p. 245) (maar waarom hij ‘Meneer’ vertaalt naar ‘Mijnheer’ is toch ook onduidelijk.)

Op p. 217 (1966) staat: ‘Hij ging hun voor naar de sakristie. Terwijl de leraar en de jongen tussen kerkgewaden, boeken, kanten en linnen dwalen, inzamelbussen, bidstoelen, blakers, wijwateremmers en hellebaarden wachtten, […]’ Het werkwoord dwalen lijkt eerst te kunnen kloppen maar het werkwoord is toch wachtten. Het woord ‘dwalen’ lijkt in deze zin verkeerd – maar is het niet: geen werkwoord maar een zelfstandig naamwoord: een dwaal is een altaardoek.  De Duitse vertaler laat het woord ‘dwalen’ vallen: ‘Während der Lehrer und der Junge zwischen Kirchengewändern, Büchern, Spitzen und Leinen umherirrten, zwischen Sammelbüchsen, …’ (p. 248). De Engelse vertaler doet hetzelfde: ‘While the teacher and the boy waited amidst chasubles and books, lace and linen, collection boxes, […]’ (p. 305).

In de editie van 1966 staat op p. 185: ‘[…] er is niets dan onbetrouwbaarheid, […]’.

Advertenties