hugo claus, vertaler (8)

door johan_velter

Uit ‘Stèles’ (1912) van Victor Segalen vertaalt Hugo Claus ‘Eloge et pouvoir de l’absence’. Mooi is in de eerste regel ‘op ’t onverwachts’ als vertaling van ‘à l’improviste’. Een Westvlaams accent bij een Franse dichter die Afrika en China verkend heeft. Het woord ‘vergewaardig’ valt uit de toon. Normaal zou hier ‘verwaardig’ kunnen staan. Het gedicht wordt op een andere manier vorm gegeven dan in het origineel. Claus benadrukt daardoor de tekst als zijnde een gedicht, en hij maakt de cadans (door de herhaling) zichtbaarder. Overigens: dit gedicht is ook te vinden op de officiële website van de Franse diplomatieke diensten. Waarmee getoond wordt dat Frankrijk een beschaafd land is. Dit gedicht heeft affiniteiten met ‘Lof der schaduw’ van Tanizaki, maar even goed met de Europese traditie van het niets.

We hebben al vermeld dat Claus voor de BRT lezingen gehouden heeft over poëzie. Aflevering zes was gewijd aan Charles Olson die hij prijst voor zijn Melville-interpretatie: ‘In tegenstelling tot de meeste literaire essays, die macrocefale gedrochten die uit inteelt geboren worden, is dit boek een ongemeen levendige tekst vol van soepele eruditie en persoonlijk inzicht.’ Dit is een belangrijke zin omdat ze Claus’ verhouding tot intelligentie duidelijk maakt. Hij waardeert kennis als eruditie. Kennis die ontstaat door boeken te lezen, veel te weten, te onthouden en dit met elkaar te combineren. Hij waardeert persoonlijke kennis, geen kennis die geboren wordt in een groep en die nagekakeld wordt. Hij wil geen dorre intelligentie, geen systeemgedrochten. Claus gelijk stellen met Jean-Jacques Rousseau of andere simpelen van geest, is hem onwaardig. Hij was niet anti-cultuur. Maar dit is de paradox van elke intellectueel: hij wil individualiteit, maar cultuur is het systeem van een massa.

Wat dan echter te denken van een zin als: ‘Olson bemoeit zich niet met de herwaardering van de traditionele structuren, maar hij ontkent ook alle symboolvorming of de semantische gelaagdheid van beelden in poëzie. Zijn klemtoon ligt op de prosodie, niet op de interpretatie.’ Voor deze BRT-lezing vertaalde hij een fragment uit ‘The Kingfishers’. Voor ‘Dichterbij’ vertaalde hij het gedicht ‘The ring of’/ Ik gebruik hier ‘The collected Poems of Charles Olson, excluding the Maximus Poems’. (Het is me niet duidelijk geworden in welke bundel het gedicht eerst verschenen is.) Claus verandert de titel naar ‘Uit de ring van de zee’. De eerste regel ‘It was the west wind’, doet denken aan P.B. Shelley, Claus en Stevens. Claus verandert de overgangen in het gedicht. In de eerste strofe bijvoorbeeld schrijft Olson ‘from the genital / wave’ en Claus vertaalt als ‘uit de genitale golf /’. Er zijn ook andere plaatsen. Claus maakt dit gedicht daardoor traditioneler. Doordat hij minder afbreekt, legt hij meer nadruk op het verhaal (de zin staat centraal) dan op de woorden (waar de klank belangrijker is). Waar hij in een ander gedicht het &-teken overneemt, laat hij dit hier vallen. Olson schrijft zeus en mars, Claus Zeus en Mars. Olson gebruikt in het gedicht geen punten maar zet tussen twee zinnen een aantal spaties. Claus zet wel punten en laat de spaties vallen. Hij vult de leegten van Olson op. Het laatste woord bij Olson is ‘elements’ en het staat geïsoleerd. Claus neemt het gewoon in de zin op. Het Engelse gedicht bevat vijf strofen, Claus maakt er vier van (‘met mirt de dolfijn en woorden’ is bij Olson het begin van de laatste strofe). Alleen al vormelijk heeft Claus hier zodanig ingegrepen dat hij er meer dan een vertaald gedicht van gemaakt heeft. Hij heeft het versimpeld, de bastaard.

Wat Claus over Allen Ginsberg schrijft, is afstandelijk en kritisch (de appreciaties kunnen ook voor Simon Vinkenoog gelden): ‘onmachtig gebral en gejank’. Claus bekritiseert zijn festivalgedrag, toch blijft hij aan zijn kant staan: ‘Maar sereen is hij gelukkig niet.’ Hij vertaalt ‘Reading Bai Juyi’, uit de bundel ‘White Shroud (1980-1985)’. Hij vertaalt niet het hele gedicht maar slechts het eerste deel. Het is een verhalend gedicht en Claus volgt als een brave vertaler Ginsberg regel na regel. In sommige gevallen kun je zien dat het woordenboek op tafel ligt en dat Claus geen enkele ‘poëtische’ ingreep doet –zelfs daar waar hij het beter gedaan had. In de ‘Selected Poems 1947-1995’ (HarperCollins) die ik raadpleegde, begon de zevende regel niet met een hoofdletter. Claus gebruikt daar wel –en m.i. terecht- een hoofdletter. Het probleem is dat Pound geen punten plaatste, maar wel hoofdletters gebruikte om het begin van een zin te markeren (en de versregels dus niet op zijn Amerikaans met een hoofdletter laat beginnen). Ten onrechte gebruikt een hoofdletter in de vertaling van ‘cabbage field’ naar ‘Koolveld’. Maar het kan dat dit verzameld werk foutief was –oh Borgess. Bai Juyi was de dichter die zich verzette tegen een afstandelijke hofpoëzie en een maatschappelijk betrokken poëzie voorstond. Ook in dit gedicht –maar van welke tekst kunnen we zeker zijn?- plaatst Claus zintekens om de tekst klaarder te krijgen. Het is het verhaal, ‘de moraal’, die Claus hier duidelijk wil maken.

Vertalen is interpreteren, dat doet Claus. Ginsberg: ‘[…] and go back / to visit the dead my father, mother and immortal / friends in dreams’. Claus: ‘[…] en terugga / om in dromen te doden, mijn vader, moeder en / onsterfelijke vrienden te bezoeken.’

Maar dan. Regel 26. Ginsberg schrijft (in dit gedicht maakt een dichter de balans van zijn leven op): ‘Still I feel guilty I haven’t done more;’. Claus vertaalt dit door … Nee, Claus vertaalt dit niet. Hij laat dit vallen. Schuld? Voor hem een onbestaand woord. Schuld bekennen? Nooit. Schuld is iets voor paters, Vlaamse dichters en zwakbegaafden. Claus heeft hier een meer dan clausiaanse ingreep gedaan. Hij heeft dit gedicht daarmee tot een eigen testament gemaakt. Hij heeft zijn persoonlijke moraal in het gedicht gestoken door een cruciale zin niet op te nemen.

(Het kan ook zijn dat Claus dit wél vertaald heeft, maar dat het niet gedrukt is. Wat dan nog, wat een clausiaanse ingreep van het toeval is dit dan!)

Advertenties