wit (7): moby dick – herman melville

door johan_velter

Moby_dick

Het Wattis Institute in San Francisco organiseert drie tentoonstellingen over Amerikaanse literaire iconen. De eerste was rond ‘The Wizard of Ozz’, de derde zal ‘Huckleberry Finn’ zijn. De tweede was ‘Moby Dick’ van Herman Melville. Jens Hoffman stelde de tentoonstelling (einde 2009) samen en schreef een voorwoord. Opvallend is zijn benadrukken dat Ahab een quaker was en dat deze interpretatie een ideologie over het verhaal legt. Door deze nadruk op het quakerdom komt de vernietigende demon nog destructiever over. ‘Moby Dick’ wordt aldus een van die ultieme boeken over goed en kwaad, over hoe mens te zijn.

En dan heb je ook nog de vorm die alle kanten uitwaaiert en zich niet aan regels of wetten houdt. Herman Melville had die mogelijkheden omdat de vorm van de roman nog niet zo vast lag als nu én omdat hij zich in de periferie van de kunst bevond. Daar waar vrijheid mogelijk was (vrijheid omdat er geen dwang was, dus niet een te veroveren vrijheid).

We zijn gewoon –zie de Europese kunst- dat de beeldende kunsten een verbeelding van teksten zijn. Het kan ook omgekeerd: beeldende kunstenaars laten zich door een literair werk beïnvloeden. De tentoonstelling was geïnspireerd op de driedelige Lakeside Press edition uit 1930. De catalogus heeft de vorm van de Random House edition (1930). De tekeningen van Rockwell Kent zijn prominent aanwezig. Het eigenaardige is, dat ze detoneren. Ze zijn te grafisch, te braaf, te afgelijnd, te statisch. Maar in de Engelse literatuur heeft Kent een status zoals Gustave Doré die –ook ten onrechte- hier heeft. De tentoonstelling en het boek zijn in drie delen opgebouwd –zoals wel meer gebeurt: begin, midden, slot. Elk van de drie hoofdfiguren (Ishmael, Ahab en Moby Dick) zijn in de tentoonstelling per deel een hoofdfiguur. Voor deze individuele lezer kan dit eigenaardig lijken: waar is Queequeg? Maar inderdaad, in strikte zin is de ‘wilde man’ geen hoofdfiguur maar hij is dat wel in de geest van het boek. ‘Moby Dick’ is ook een zoektocht naar wat natuur betekent, welke vorm menselijkheid kan aannemen. Waar is de tolerantie te vinden: bij Queequeg of bij de quaker?

We hebben dus een cirkelbeweging: het boek van Herman Melville, een tentoonstelling van beeldende kunst en artefacten en terug een boek. Alles een loflied op de menselijke verbeelding. De catalogus is traditioneler dan de tentoonstelling. Er worden geen verbanden tussen de werken onderling gelegd, er is geen exposeren, uitleggen. Het boek is hier slechts een afgeleide, het voegt niets toe. Het is documentatie.

In de catalogus is telkens één foto opgenomen met een korte tekst die de relatie tussen beeld en boek zou moeten verklaren. De werken zijn gerangschikt op naam van de auteurs, alfabetisch. Het concept van de tentoonstelling verdwijnt. Een catalogus, een brave opsomming.

De kunstwerken zijn niet allemaal van een gelijk niveau maar ze zijn niet een loutere illustratie bij het werk van Melville. Soms zijn het kunstenaars die op hun eigen route plots door ‘Moby Dick’ gefascineerd zijn geweest. Soms geraakt men er niet uit. ‘Bateau Tableau’ van Marcel Broodthaers toont weliswaar een boot en een zee maar het verband met Melville is hier niet te vinden. Maar ook andere werken zijn eerder het standpunt van de curator Jens Hoffman (bij Tacita Dean, bijvoorbeeld) dan een werkelijke relatie.

Marcel Dzama maakte voor deze tentoonstelling drie nieuwe werken. ‘The Eye of the Whale’ is indrukwekkend: realistisch geschilderd maar door het obsessieve overstijgt het werk het louter geschilderde oog en het wordt, zoals het ‘God ziet u’-oog, de verwijtende blik van de natuur. ‘Love Song’ van Mateo Lopez is een partituur: het zingen van walvissen. Kris Martin toont zijn ‘Endpoint of Moby-Dick’: de schoonheid van het einde – in de verschillende betekenissen. Henrik Olesen leent de fantastische zin ‘Better sleep with a sober cannibal than a drunken christian’ van Melville om er een duidelijke poster van te maken. Richard Serra toont een litho ‘Call me Ishmael’ en toont de kracht van een begin.

Advertenties