het naleven van diderot (2)

door johan_velter

Heidi Denzel de Tirado beperkte haar receptie-onderzoek tot Diderot als hoofdfiguur in fictionwerken. Poëzie, toneel en romans. Ze bleef nogal lang hangen bij de Franse toneelwerken maar gelukkig heeft ze ook ruime aandacht besteed aan het magistrale werk ‘To the Hermitage’ van Malcolm Bradbury. Bradbury laat Diderot sterven door een van Jefferson gekregen abrikoos. De clou van dit verhaal ziet Denzel de Tirado echter niet.

Bradbury verhaalt de reis van Diderot naar Catharina II. De Russische vorstin wilde zich in Europa tonen als een verlicht regeerder. Ze liet eigentijdse kunstwerken naar Rusland komen, de grote beeldhouwer Falconet werkte er. Toen Diderot geldtekort had –zijn dochter moest trouwen-, kocht Catharina II zijn bibliotheek maar gaf ze hem in vruchtgebruik en daar bovenop een jaargeld. Diderot kon niet anders dan op haar uitnodiging ingaan toen ze hem aan haar hof uitnodigde. Diderot –naïef als hij was- dacht dat hij de vorstin zou bijstaan in haar hervormingsplannen. Maar zij maakte hem duidelijk dat papier geduldig is, maar dat zij met mensen (d.w.z. met slaven en slavenhouders) van doen had. Diderot kon in Rusland niets doen, tenzij voor postuurke spelen.

Diderot trapte in de val van zoveel andere intellectuelen: de geest die door de macht misbruikt wordt. De Vlaamse cultuurgeschiedenis is daar overigens een treffende illustratie van: meer een verknechtingsgeschiedenis dan een ontvoogdingsstrijd geweest. De Vlaamse koppen hebben zich al te graag door machthebbers laten verleiden.

Het is Sacher-Masoch die deze verhouding onmeedogenloos beschreven heeft in zijn verhaal ‘Diderot à Petersbourg’. De filosoof eindigt als het aapje van Catharina II. Europa –en ook de verlichtingsfilosofen- zagen in Rusland de nieuwe wereld: daar was het mogelijk om nieuwe wetten op te stellen, hedendaagse universiteiten op te richten, de menselijke verhoudingen op een rationeel-humane manier op te bouwen. Men kwam van een koude kermis terug.

Malcolm Bradbury toont de andere zijde. Terwijl de meesten naar het Oosten keken, gebeurde hét in het Westen: daar was er pas echt sprake van een nieuwe mens, daar werd een nieuwe cultuur ontworpen, daar werd de rechtspraak op rationaliteit gebaseerd, daar werd de democratie opgebouwd, daar werd het onderwijs vernieuwd.

Jefferson, de latere president, staat symbool voor de nieuwe, menselijke rationaliteit. Hij komt Diderot bezoeken, hem eren en danken. Maar Bradbury zou Bradbury niet zijn als hij ook niet de angel zou laten zien. Jefferson brengt uit de Nieuwe Wereld een abrikoos – het symbool van de (consumptie-)wellust en de ongevoeligheid mee – en die zal de Europese Verlichting – in de persoon van Diderot – doen sterven. En zo maakt Bradbury van een zogezegde biografische anekdote een cultuurvisie. En staat hij ver boven de interpretatie van Heidi Denzel de Tirado.

Advertenties