het teken van de pruik

door johan_velter

Sommige reputaties worden gemaakt of gekraakt en worden nooit meer hersteld. Andere wel. Het kwalijke koppel Sartre en de Beauvoir mochten Camus en Aron niet omwille van hun realiteitszin en intelligentie. Vandaag de dag bestaat het koppel in de intellectuele wereld niet meer. Anders is het gegaan met Leibniz. Na de aardbeving in Lissabon (1755) schreef Voltaire ‘Candide’. Het was de bedoeling om Leibniz belachelijk te maken. Is dit dan de beste wereld? De reputatie van Leibniz heeft zich nooit meer kunnen herstellen.

Ook Steven Nadler kan deze overtuiging niet keren met zijn boek ‘De best mogelijke wereld: een verhaal over filosofen, God en het kwaad’. Toch is het boek van Nadler meer dan interessant. Hij laat zien hoe de problematiek van Leibniz die van het Westen is: hoe kan een God dit kwaad toelaten? De Westerse premisse was dat de God met totale goedheid werd gelijk geschakeld. Was dit er niet en werd gesteld dat God almachtig maar daarom niet goed was, was de problematiek onbestaande geweest. Hoe de cultuur zich met chimères voedt.

Door de aardbeving werd duidelijk dat niet alleen de mens zondig is, maar dat ook de natuur kwaad berokkende. De Verlichting had al een deel romantiek in zich: velen neigden er toe om de cultuur en de maatschappij te verdoemen, en de natuur te verheerlijken (te vergoddelijken). De aardbeving van Lissabon liet zien dat de natuur ook onschuldige en goede mensen trof. Omdat men nog in een metafysisch kader dacht, moest er ook een zin gegeven worden aan de calamiteiten. Een denker als Diderot daarentegen was al eerder geneigd om de natuurverschijnselen los te koppelen van een moreel kader: zo gebeurt dit nu eenmaal en veel is toeval.

Leibniz bouwde zijn systeem op het begrip ‘monade’: een niet-materieel atoom. Dit atoom is verwant aan de menselijke geest. Leibniz zit dus in de aloude tweestrijd tussen materie en geest. Hij lost het probleem van het kwaad op door te zeggen dat we te klein zijn om het te begrijpen. Hij erkent dat er kwaad is maar stelt dat op de lange duur alles wel ten goede zal keren. Het lot van het individu is niet belangrijk, het is het geheel dat telt. Leibniz heeft een totalitair denken ontwikkeld.

Tegenover Leibniz hebben we de Sade: het universum is het kwaad zelf.

Voltaire zegt: de theorie van Leibniz wordt door de wereld zelf weerlegd. Kijk naar de feiten.

Bayle zei: ‘Zelfs God kan niet doen wat Leibniz voorstelt’ (Nadler, p. 103)

Leibniz toont aan: vertrouw geen verblinde bibliothecaris.

Advertenties