rabelais (1)

door johan_velter

Ook ‘Gargantua’ en ‘Pantagruel’ zijn niet de boeken die bekend zijn om hun rabelaisiaanse eigenschappen. Overdadigheid, mateloosheid, boeren, drinken en zwijnen. Integendeel, soms zijn ze een pleidooi voor gebondenheid en staan ze bijzonder dicht bij het gedachtegoed van Erasmus. We kunnen in dit werk de vorming van het subject aan het werk zien. In het derde en het vierde boek is Pantagruel geen reus meer, hij verandert in een wijze vorst (het werk van Rabelais is een vorstenspiegel). Vooral de figuur van Panurge evolueert heel sterk: in het begin is hij een Tijl Uilenspiegel maar in het derde en het vierde boek is hij in sommige passages ronduit een lafaard, een schurk, een onderkruiper. Zijn gedrag is niet langer te waarderen.

Tot voor kort vonden wij dat dit niet kon: een personage moest consistent zijn, de psychologie moest verklaarbaar en dus traceerbaar zijn. Oorzaak en gevolg moeten duidelijk gegeven zijn. Bij Rabelais zien we dat dit nog niet belangrijk is: het subject als een geheel, als een afgerond wezen is er nog niet. De mens is zowel een intellectueel wezen als een kind dat geen grenzen kent. De psychologie bestond gewoonweg niet.

De Westerse cultuur heeft het mensbegrip consistent gemaakt. Iemand is X en iemand anders is Y. Dit is geëvolueerd naar de identificatie met de rol die men maatschappelijk te spelen heeft. Wat men verwacht van een dokter, wordt ook door hem gedaan. Een volwassene gedraagt zich als een volwassene.

Nu zijn er twee tendensen bezig. De eerste is dat deze evolutie nog verder gaat en dat het persoonlijke ook in de publieke sfeer getrokken wordt. Dit is wat we nu noemen: de hel beleven. Een andere tendens is de verbrokkeling van het ik: het subject bestaat niet. We kunnen dit lezen in het werk van Willem Brakman. Hij beschrijft personages die geen consistent gedrag vertonen. Hun uitleg is niet noodzakelijk rationeel.

Toch blijken beide tendensen niet tegenstrijdig te zijn want ze vernietigen allebei het individu. Als het waar is dat het boek als object en als leefwijze verbonden is met het humanisme, dan kan het niet anders dan dat het boek in deze tijden marginaal wordt.

Advertenties