e.v.m.

door johan_velter

Sommige portretten zijn zo in je geheugen gegrift dat je niet meer weet dat er een fotograaf geweest is. Zo was ik verrast te zien dat één van de bekendste foto’s van Henry de Montherlant genomen werd door de Nederlandse surrealist E. van Moerkerken. Hij was medewerker van ‘De schone zakdoek’, het befaamde tijdschrift-op-één-exemplaar onder redactie van Theo van Baaren en Gertrude Pape. De zoon van van Moerkerken heeft een website opgezet ( http://www.vanmoerkerken.nl/fotoarchief/). Nogal dwaze restricties (elke foto verminkt) en een dreigende toon. Slordig, onvolledig en de artistieke erfenis onwaardig.

Het portret van de Monterlant is atypisch omdat de verhoudingen uit elkaar getrokken zijn. Normaal gezien vult het hoofd de foto. Hier niet. De Montherlant kijkt naar links, zijn linkerschouder staat volledig op het portret, zijn rechter- niet. Boven het hoofd is er veel ruimte, iets meer dan een vierde van de foto. De fotograaf heeft het vierkante van de schrijver beklemtoont: de gespannen kaken, de brede schouders, de samengeperste lippen, de afgewende blik. De tweedstof waarmee het kostuum gemaakt werd en het niet-witte hemd beklemtonen: een grand seigneur.

De foto werd gepubliceerd in het boek ‘Reportages in licht en schaduw’ (van Oorschot, 1947). Het boek telt drie afdelingen.Een eerste begint met het portret van Eddeck, een hond, en wordt dan gevolgd door de foto’s van bekende mannen. Ze worden allemaal (slechts 1 uitzondering) met naam en toenaam vermeld (André Gide, auteur. Prof. Dr. L.E.J. Brouwer, wiskundige.) Een tweede reeks bevat vrouwenportretten. Hier worden twee vrouwen vermeld met naam en functie. De rest zijn initialen (Mevr. B., A.F.-L,M.v.W.). Er is een bijna gesolariseerde foto van E.d.B. Een derde reeks zijn surrealistische foto’s en reportages. Een aantal van deze foto’s is geënsceneerd. Een afgesneden duim op een korst brood op een stuk gaas: ‘Ons dagelijks brood’. Ze zijn gebaseerd op de kunst van het combineren. Sommige foto’s zijn evenzeer geënsceneerd maar lijken gelukkige snapshots. Een vrijend koppel onder het bord ‘Verboden speelterrein’ of een wanhopige man op een verlaten plein en verderop de lichtreclame ‘God is met u’. De flauwe titel is ‘Schrale troost’.

Alle zwart-wit foto’s uit de jaren dertig lijken op Parijs, een verloren, melancholisch paradijs.

Emile van Moerkerken heeft ook literaire teksten geschreven. Bij ‘Brumes blondes’ verschenen die onder de titel ‘Intermezzo’. De sfeer is die van Gerard Kornelis van het Reve: een toestand van apathie, stilstand, puberteit, een kleinburgerlijke radeloosheid.In dit boekje werden drie collages opgenomen. Herkenbaar surrealistisch maar een collage krijgt haar kwaliteit door het combineervernuft. Uitgeknipte foto’s en opschriften op en naast elkaar plakken, is niet voldoende. Te veel spel, te veel oppervlakkigheid. Een beetje bloot, een beetje grappig. Techniek, geen surrealisme.

Advertenties